“Sarajevska drama” u režiji Radoša Bajića
Širenja četničke propagande, promocija sadržaja koji veličaju nacionalističko-šovinistički pokret velikosrpske ideologije, te osuđenog ratnog zločinca Dražu Mihailovića, Sarajevo je otvoren grad za umjetnost i ljude, ali nije otvoren za filmove koji promovišu četničke pokrete i četničke vođe.
Ovo su samo neke od brojnih negativnih kritika koje su ovih dana stizale na adresu organizatora 29. Sarajevo film festivala (SFF) nakon što su sve vrijednosti koje je ovakva kulturna manifestacija trebalo da promoviše pale u drugi plan usljed histerije sarajevske javnosti i zvaničnih institucija izazvane prikazivanjem inserta iz filma “Heroji Halijarda” režisera Radoša Bajića.
Za dio sarajevske publike i javnosti u BiH, predstavljeni trejler filma, koji je, prema riječima autora, za cilj imao prikaz istorijskog događaja, najveće akcije spasavanja savezničkih pilota iza neprijateljske linije u Drugom svjetskom ratu i odslikavanje slobodarskog duha, herojstva, humanosti i čovjekoljublja jednog naroda, postao je predmet manipulacija i povod dnevnopolitičkih nadmudrivanja.
Ipak, takva bura iz Sarajeva možda za javnost i građane u Srpskoj i ne predstavlja iznenađenje, koliko zvanični stav Ambasade SAD u BiH, gdje je iskazana zahvalnost pojedincima koji su rizikovali život da bi spasili američke avijatičare, ali i protivljenje, kako se navodi, “iskrivljenom i nepoštenom prikazu istorije”.
“Činjenica je da su u operaciji ‘Halijard’ tokom Drugog svjetskog rata spaseni mnogi američki avijatičari i civili koji su rizikovali svoj život kako bi porazili nacističku tiraniju u Evropi. Ali, nedvosmisleno se protivimo iskrivljenom i nepoštenom prikazu istorije. Politički program Jugoslovenske vojske u otadžbini i stepen njene saradnje sa silama Osovine tokom Drugog svjetskog rata opsežno su dokumentovani, a nijedno nije vrijedno slavljenja niti veličanja”, naveli su u Ambasadi SAD u BiH za “Glas Srpske” komentarišući histeriju koja je u Sarajevu podginuta nakon što je na Sarajevo film festivalu (SFF) objavljen trejler za film “Heroji Halijarda”.
“Četnička propaganda” glavna teza negativnih kritika na prikaz trejlera na SFF
Sarajevska histerija uslijedila je nakon komentara kolumniste Dragana Bursaća iz Banjaluke, koji je na društvenim mrežama uputio oštru poruku organizatorima.
“Ljudi, jeste li vi normalni??? Dopustili ste prezentaciju četničke serije i filma na Sarajevo film festivalu. Za one koji ne znaju, ‘Heroji Halijarda’ je četnička drama Radoša Bajića”, napisao je Bursać.
Nakon Bursaćeve objave oglasila se i gradonačelnica Srajeva Benjamina Karić zatraživši ostavke odgovornih u SFF-u zbog, kako je navela, “širenja četničke propagande”.
Karićeva je navela da su “pokušaji rehabilitacije Draže Mihailovića i četničkog pokreta u Sarajevu nedopustivi”.
“Draža Mihailović je presuđeni ratni zločinac u Drugom svjetskom ratu, kao i Ratko Mladić i Radovan Karadžić tokom agresije 1992-1995. godine. Pokušaji rehabilitacije Draže Mihailovića i četničkog pokreta u Sarajevu su nedopustivi”, navela je Karić.
Nakon brojnih negativnih kritika, oglasili su se i organizatori Festivala. Organizatori SFF poručili su da “prihvataju odgovornost zbog neprimjerenog sadržaja i razumijemo negativne komentare javnosti”.
“Sporni film nije prikazan na Sarajevo film festivalu. U okviru biznis prezentacije kompanije Telekom Srbija na poslovnom forumu Festivala, najavljen je između njihovih ostalih novih projekata i film koji je još uvijek u postprodukciji – ‘Heroji Halijarda’. Date su osnovne informacije o projektu i prikazana tri inserta snimljenog materijala pred oko 70 prisutnih učesnika. Sadržaj prezentacije je bio isključiva odgovornost Telekoma Srbija. Do sada, sa svim smo partnerima komunicirali s odnosom poslovnog povjerenja materijala koji će prezentovati. Sadržaj ovog projekta nikada nije spomenut. Jasno je da je ovim podmetnutim revizionističkim sadržajem poslovno povjerenje narušeno. Sarajevo film festival neće dopustiti da se koristi za promociju istorijskog revizionizma bilo koje vrste”, naveli su organizatori SFF.
Stav da neće dopustiti da SFF bude iskorišten za, kako se navodi, “promociju istorijskog revizionizma bilo koje vrste” imalo je i Ministarstvo kulture i sporta Kantona Sarajevo.
Dodaju da je “Sarajevo otvoren grad za umjetnost i ljude, ali nije otvoren za filmove koji promovišu četničke pokrete i četničke vođe”.
“Za biznis razgovore o filmovima koji promovišu četničke pokrete i četničke vođe nismo otvoreni”, zaključeno je iz Ministarstva.
Istorijski osvrt na operaciju “Halijard”
Operacija “Vazdušni most” ili “Halijard” najveća je akcija spasavanja savezničkih snaga iza neprijateljskih linija u Drugom svjetskom ratu. Spasavanje savezničkih pilota izvela je avijacija SAD u saradnji sa Jugoslovenskom vojskom u otadžbini generala Dragoljuba Mihailovića. Četnici su na taj način spasili više od 500 savezničkih pilota, koje su Nijemci oborili iznad Jugoslavije.
O istorijskom kontekstu operacije “Halijard”, koja je centralna tema filma, za portal Banjaluka.net govorio je banjalučki istoričar i univerzitetski profesor Goran Latinović.
Prof. Latinović naglašava da su pripadnici Jugoslovenske vojske u otadžbini, odnosno četnici generala Dragoljuba Mihailovića, spasili nekoliko stotina američkih pilota i drugog vazduhoplovnog osoblja.
“Četnici su prihvatili vazduhoplovce, sačuvali ih od Nijemaca, liječili, hranili i sakrivali. Četnici su spasili više od 500, a možda i svih 600 avijatičara. Američka vazduhoplovna misija za spasavanje uspjela je u periodu od 9. avgusta do 27. decembra 1944. da evakuiše 432 člana američkih posada i drugih savezničkih avijatičara, koje su spasili četnici. U spasavanju savezničkih pilota učestvovali su i pripadnici Narodnooslobodilačke vojske Jugoslavije. Po zvaničnoj istoriji američkog vazduhoplovstva, sa aerodroma pod partizanskom kontrolom spasena su 732 pilota, a sa aerodroma pod četničkom kontrolom 356, ali samo do 1. oktobra 1944, s tim da je spasavanje nastavljeno i narednih mjeseci”, navodi prof. Latinović.
Prof. Latinović podsjeća da je američki predsjednik Hari Truman posthumno 1948. odlikovao generala Mihailovića Legijom za zasluge, imajući u vidu da su njegove jedinice spasile mnoge američke avijatičare i da su četnici “boreći se pod najtežim okolnostima, doprinijeli znatno savezničkoj stvari i dali svoj udio krajnjoj pobjedi saveznika”.
Prof. Latinović dodaje da je pobjeda partizanskog pokreta, pod vođstvom Кomunističke partije Jugoslavije, imala više unutrašnjih i spoljnih uzroka, a da su nakon rata, zbog neblagonaklonog pogleda prema isticanju bilo čega pozitivnog u vezi s poraženom stranom, široj javnosti ostale nepoznate mnoge pojedinosti koje nedvosmisleno govore u prilog činjenici da je četnički pokret bio saveznik SAD i Britanije.
“Jedna od tih ratnih epizoda bilo je i spasavanje savezničkih pilota 1944-1945, što je u istoriji poznato kao ‘Operacija Halijard’ ili ‘Vazdušni most’. Naime, 1943. bila je prelomna godina na evropskim frontovima. Italija je kapitulirala, a njemačke trupe trpjele su poraze. Američko vazduhoplovstvo bombardovalo je ciljeve u jugoistočnoj Evropi pod njemačkom okupacijom 1944, u okviru ratnih napora daljeg potiskivanja njemačkih trupa. Način bombardovanja (tepih sistem) doveo je do velikog broja žrtava među civilima, a naročito su stradali Beograd, Leskovac, Niš, Кraljevo… Međutim, jedan broj aviona bio je prinuđen da se spusti ili je bio oboren, pa je organizovana operacija njihovog spasavanja i evakuacije, a bio je upostavljen vazdušni most sa područja koja su kontrolisali srpski gerilci prema Italiji pod savezničkom kontrolom. Američki avijatičari su evakuisani letovima sa improvizovanih aerodroma iz Pranjana, kod Gornjeg Milanovca, iz Svileuve, kod Кoceljeve, i iz Boljanića, kod Doboja, odakle je posljednja evakuacija obavljena u februaru 1945”, zaključuje prof. Latinović.
U mjestu Boljanić, kod Doboja, svake godine obilježava se operacija spasavanja savezničkih pilota 1944. godine, naziva “Halijard – vazdušni most”. Na ovom mjestu je za samo desetak dana izgrađen improvizovani aerodrom sa kojeg je spaseno preko 60 savezničkih pilota.
Obilježavanju, pored zvaničnika Republike Srpske, svake godine prisustvuju i američki zvaničnici, bivši kongresmeni, predsjednik Fondacije “Halijard” i drugi.
N.Stanojević
