Male političke partije – veliki problem u Srpskoj
Foto: Srna/arhiva
Izborni zakon BiH, koji je 2002. godine nametnuo tadašnji visoki predstavnik Wolfgang Petrič, i dalje ima duboke i dugoročne posljedice na domaći politički sistem. Formula za raspodjelu mandata, zasnovana na Sent Lagijevoj metodi, pogoduje malim političkim strankama, omogućavajući im lakši pristup parlamentima, čak i sa skromnim brojem glasova.
Nizak izborni prag, od samo tri posto, potiče stvaranje novih političkih subjekata, koji se vrlo često osnivaju unutar postojećih stranaka, čime se dodatno fragmentira politička scena. Iako to može izgledati kao pozitivan razvoj u pluralističkom društvu, stvaranje velikog broja malih partija vodi ka značajnoj nestabilnosti, jer mnoge od njih funkcionišu više kao interesne grupe nego kao ozbiljne političke snage.
Posljedica je prekomjerna kalkulacija u postizanju parlamentarnih većina, političke nesigurnosti, i često nerealnih ucjena, što ugrožava stabilnost i funkcionalnost institucija. Ovaj zakon, kao i postupci međunarodne zajednice, posebno visokih predstavnika, na kraju dovode do ozbiljnih problema u međunacionalnim odnosima, stabilnosti vlasti i demokratiji u BiH.
Nije teško doći do famoznih „tri odsto“
Vlade Simović, profesor na Fakultetu političkih nauka Univerziteta u Banjoj Luci i politički teoretičar, kaže za Banjaluka.net da se ovakvi primjeri naročito vide na lokalnom nivou.
“Formula za raspodjelu mandata je Sent Lagijeva formula, koja je daleko povoljnija po manje političke stranke. Kad kažem manje, mislim na njihovo članstvo, broj glasača i slično, a pogoduje im i nizak izborni prag koji je tri odsto. To su stvari koje automatski omogućavaju relativno dobru prohodnost malih političkih partija ka parlamentima, a upravo zbog niskog izbornog praga. To je i razlog zbog čega se vrlo često unutar političkih partija između sebe dijele, pa stvaraju nove subjekte, jer znaju da nije toliko teško doći do tih tri odsto”, rekao je Simović.
Koja je nepovoljnost postojanja velikog broja malih, a u teoriji nazvanih “patuljastih” partija, ogleda se primarno u činjenici da male političke partije češće izgledaju kao interesne grupe okupljene oko određenih ljudi i ličnosti s jednostavnim ciljem, a to je da uđu u parlament sa jednim ili dva poslanika, a onda da u kalkulacijama ostvarivanja parlamentarnih većina podignu svoj ucjenjivački i koalicioni potencijal.
“Onda se dešava da male partije budu taj jezičak na vagi za stvaranje većine u parlamentima, nebitno koje vrste. Time sebi povećavaju vrijednost i dobijaju u raspodjeli resursa, određenih funkcija mnogo više nego što to realno njihova glasačka baza podrazumijeva. To je njihova velika mana. Zbog karaktera svoga djelovanja, političke partije patuljastog tipa nemaju nekakvu ozbiljnu ideologiju i konformistički su prilagodljive i kao takve obilato partokratizuju sistem. Male političke partije su te koje su veliki problem”, istakao je Simović.
Takvi primjeri se vide na lokalnom, republičkom, kao i na državnom nivou, mada primarno možemo to vidjeti na tom lokalnom nivou, gdje pojedine parlamente bez obzira što imaju izrazito male lokalne zajednice, često sastavljaju su po sedam, osam i više političkih subjekata.
Medvjeđa usluga kada velike partije pomažu one manje
“Osim toga, nestabilnost skupštinskih većina je uglavnom posljedica obilnog broja političkih partija u koalicijama, koje čine većinu. Svjedoci smo da na skoro svakom nivou vlasti imamo parlamente u kojima po sedam ili osam subjekata učestvuje u većini, što otežava proces pregovaranja političkih partija i subjekata i slične stvari. To je problem po stabilnost i funkcionalnost institucija, primarno parlamenata, a posljedično i Vlade”, rekao je Simović.
Sa jedne strane, nije strano i da velike političke partije nerijetko pomažu i stimulišu stvaranje malih partija, a sve kako bi razvodnili biračko tijelo svojih većih konkurenata.
“To im se najčešće obije o glavu, zato što kad se stvori taj sistem malih partija, one imaju pretežno lošije kadrove, a odjednom veliku ucjenjivačku moć, njima se mora popuštati u koalicionim aranžmanima, što na kraju bude loše po cijeli sistem u cjelini, a velike partije često parte zbog toga. Pomoć velikih partija u stvaranju malih je kratkoročna dobit, a dugoročni gubitak. To je sve dio jednog ukupnog procesa politike u društvu, pri čemu najveći stimulans stvaranju malih političkih partija, nestabilnih parlamenata, nefunkcionalnih institucija jeste Izborni zakon koji je nametnut 2002. godine“, izjavio je Simović za naš portal.
Međunarodna zajednica, naglašava Simović, a posebno visoki predstavnici, sa svojim djelovanjem prave nemjerljivu štetu po međunacionalne odnose, a uz to i po stabilnost i funkcionalnost institucija.
“Njima nije stalo da ovaj prostor živi kao jedan funkcionalan i politički uređen prostor”
“Zaista, kada pogledate samo Izborni zakon, njima nije stalo da ovaj prostor živi kao jedan funkcionalan i politički uređen prostor, jer da jeste, ovakvog zakona ne bi bilo. Sistem u kojem imate Sent Lagijevu formulu, zatvorene i neblokirane liste, sistem u kojem imate kompezacione mandate, od čega ih je samo oko 20 za NS RS, a koja ima 73 poslanika, sve to je apsolutno katastrofalno za demokratiju. To sve omogućava hiperprodukciju malih političkih stranaka i ogromnu frontaciju glasova te time potpunu nestabilnost sistema u cjelini”, zaključio je Simović.
Kritike koje se upućuju međunarodnoj zajednici i visokom predstavniku takođe ne ostaju neosnovane. Prema mišljenju političkih analitičara, ovakav izborni okvir nije samo nelojalan prema glasačima, već predstavlja i ozbiljan udarac na međunacionalne odnose i stabilnost države. U tom kontekstu, pitanje je da li ovaj zakon zaista odražava želju za demokratskom stabilizacijom BiH, ili je, zapravo, instrument za kontinuirano održavanje političke nestabilnosti koja pogoduje malim interesnim grupama.
Na kraju, jasno je da BiH mora razmisliti o potrebnoj reformi svog izbornog sistema. Iako izmjena izbornog zakona nije lak zadatak, nužno je pronaći ravnotežu između pluralizma i političke odgovornosti, a promjene koje bi dovele do smanjenja političke fragmentacije, povećanja odgovornosti i jačanja demokratskih institucija ključne su za dugoročnu stabilnost i prosperitet zemlje. To neće biti moguće bez političke volje, ali i bez pažljivog pristupa od strane međunarodnih faktora koji trebaju razumjeti specifičnosti političkog života u BiH, kao i potrebu za izgradnjom funkcionalnog političkog sistema, koji bi mogao donijeti dugoročne koristi svim njenim građanima.
PIŠE: Neda Vukadin
Oznake: političke partije, stranka, Vlade Simović
