Šta je blizu u Republici Srpskoj nakon upozorenja “Daleko je Banjaluka”?
Piše: Saša Bižić
Ni politika, ni život nisu komplikovane kategorije ukoliko ih je moguće posmatrati kroz crno-bijelu prizmu. Međutim, postoje situacije kada se lavirinti ljudske egzistencije opiru krutim političkim kalupima, a tada nema stranačkih “stratega” koji bi, samouvjereno, dali sebi za pravo da budu “veliki inkvizitori”, sposobni da sa lakoćom objasne narodnim masama šta je “dobro”, a šta “zlo”.
U to je mogao da se uvjeri svako ko je gledao i slušao Sanju Sukaru, ženu koja danas živi u Brčko distriktu, dok je u jednoj emisiji javnog servisa Republike Srpske opisivala svoju potresnu biografiju. Iako medijski okvir u kojem je to učinila počiva na plemenitoj zamisli – da se široj populaciji predoče sve prednosti povratka na selo, sama priča ima znatno veći raspon.
Jer, Sanja je rođena u jednom selu kod Zenice, gdje je živjela i 1992. godine, kada je počeo rat u BiH. To što je morala da napusti rodni kraj ne sprečava je da bude ivici suza kada pominje da je “Čelik i dalje njen klub”, dok se prisjeća kako je, trenirajući atletiku, kao bacačica koplja stigla da ostvari zapažene uspjehe u periodu mira. Izbjegla je sa porodicom u Hadžiće, tada još pod srpskom kontrolom. I tu počinje njena lična drama, čije nijanse razbijaju u paramparčad svaki pokušaj banalnih političkih pojednostavljenja. U tamošnji smještaj dolazi grupa pripadnika srpskih snaga u BiH, ali porijeklom iz Srbije, a ne zapadno od Drine. Kažu joj da nju i još par djevojaka vode na Ilidžu. Na njeno pitanje: “Zbog čega”, dobija mučan odgovor: “Zna se zašto žene služe vojsci”.
Skala naklonosti
Već je ovakva okolnost dovoljna da napravi pometnju u današnjim dnevno-političkim mjerilima. Jer, sama činjenica da Sanja to pominje, pojedinim umovima bila bi dovoljna za prvo “negativno brojanje”, pošto podsjeća stara, ali i nova pokoljenja da je i na srpskoj strani u ratu u BiH bilo i osoba se degutantnim rezonima. Od sumnjičenja je neće spasiti ni to što bi opskurna stvorenja o kojima je progovorila, sa idejom da izbjegle sunarodnice pretvaraju u seksualno roblje, u svakoj časnoj dimenziji srpske istorije dobila jedino što zaslužuju – prijeki sud.
Ova žena se prisjeća da je to sa gnušanjem odbila, po cijenu da upotrebi i “hladno oružje”, koje joj se u tom momentu našlo pri ruci. Zatim priča dobija fascinantan tok – Sanja zajedno sa sestrom blizankinjom pristupa interventnom vodu u jednoj od jedinica VRS u toj regiji. Kao pripadnik izviđačke, diverzantske formacije, dakle “specijalac”, suočava se sa nizom opasnih situacija. Sada već zaslužuje aplauze savremene, blazirane publike, koja se neće usuditi da joj osporava patriotizam.
Mračna kulminacija te faze Sanjinog života jeste pogibija njene sestre, od granate, u jednoj akciji, kada nisu bile zajedno. Nakon uzaludnih pokušaja da joj spasi život, u čemu nije mogao pomoći ni čuveni doktor Miodrag Lazić, Sanja je spremna da se sveti ratnim protivnicima. Potpuno potonuće u revanšizam zaustavile su riječi njene majke, koja joj je objasnila da u ratovima svi stradaju, te da i na drugoj strani ljudi ostaju bez najbližih.
Nakon rata, Sanja se zaposlila. U drugoj polovini devedesetih počela je da radi kao prevodilac – za OHR. Skala naklonosti ovovremenih “navijača” opet se pomjera. Iako u to doba u Republici Srpskoj nije bilo snažnih glasova negodovanja protiv “Kancelarije visokog predstavnika”, nema prepreka da se okolnosti sagledaju iz novog konteksta, a u njemu, je li, Sanja opet postaje “izdajnik”. Ni to joj nije bilo dosta, pa se 2003. udala za “okupatora”. Bio je Srbin, ali i pripadnik francuske Legije stranaca i tadašnjeg SFOR-a, a upoznali su se 2003. u Banjaluci, gdje su zajedno, u međunarodnim snagama, bili u obezbjeđenju tokom posjete pape Jovana Pavla II.
Sa legionarom Stanimirom dobija dvije kćerke, ali se brak raspada. Bivši muž nakon niza manipulacija odvodi kćerke u Francusku, a onda počinje njena dugogodišnja borba. Prvo sa ciljem da vrati kćerke, a kada je to postalo nemoguće, obilježena nastojanjem da uopšte dobije priliku da vidi djecu. Poslije gotovo čitave decenije, uspijeva da u Francuskoj izdejstvuje takvu opciju. Znači, izborila se sa zapadnom nepravdom i domaćom ravnodušnošću prema individualnim mukama. Nimalo jednostavno, uspostavila je i dobar odnos sa kćerkama, koje sada povremeno dolaze u Brčko. Život ove žene konačno ulazi u mirniju i srećniju fazu. Svakodnevne rasprave o “patriotama” i “izdajnicima” ne dodiruju je danas previše, jer živi sama na jednom imanju, izdvojenom od naselja, bavi se dresurom pasa i, generalno, više je posvećena zaštiti životinja nego ljudskim kontroverzama.
“Niste svjesni naše pozicije”
Kada jedna sudbina otvori toliko pitanja, bez mnogo preciznih odgovora, šta se dešava ako se egzistencije više hiljada ljudi suoče sa neizvjesnošću? A upravo se to dešava, prema riječima načelnika jedne opštine unutar Istočnog Sarajeva, sa značajnim brojem njegovih sugrađana koji žive u Republici Srpskoj, a rade u federalnom Sarajevu.
Čovjek je funkcioner opozicione stranke, a oglasio se povodom mitinga vladajuće koalicije u Banjaluci u utorak i presude u Sarajevu u srijedu. Ali, nije na odmet ostaviti na trenutak po strani sve tenzije između vlasti i opozicije u RS, kao i među dva entiteta i tri naroda u BiH. Ovog puta, relevantna je rečenica koja se odnosi na ljude iz tzv. rubnih područja RS koji su zaposleni u FBiH. A oni će, kako je naveo načelnik, “opet na posao u Sarajevo, jer je to njihova egzistencija, jer je to opstanak njihove porodice”. “Vi imate moć, novac, ljude, mogućnosti. Ovi ljudi to nemaju. Bitišemo jedni do drugih, srpske i federalne opštine Istočnog Sarajeva i Sarajeva. Daleko je Banjaluka i niste svjesni naše pozicije”, naveo je on.
Dakle, radi se o slučaju u kojem je bitnije šta je rečeno, nego ko je to izgovorio. A riječ je o pitanju koje skoro svi akteri političkog života u Srpskoj, nezavisno od stranačkog dresa, “guraju pod tepih”. Ipak, ne dešava se prvi put da neko javno prozbori o ovom fenomenu novijeg datuma. Jer, prošle godine je jedna poslanica iz Nevesinja upozorila vrh Republike Srpske da ne zaoštrava odnose sa drugim entitetom, jer je njima, u odsustvu mnogih životnih sadržaja, a pogotovo njihovoj djeci, odlazak u Mostar svojevrsni “prozor u svijet”.
Sa stanovišta “daleke Banjaluke”, vladajuće ili opozicione, svejedno, moguće je ljutiti se na ove ljude. I potezati teške riječi, poput podsjećanja na prethodne generacije u Istočnom Sarajevu ili Hercegovini, koje sigurno nisu ginule da bi njihovi potomci danas “hodali na prstima” kako ne bi izazvali ljutnju u federalnom Sarajevu ili Mostaru. Na istom tragu je i teza da je ovaj dio Srba iz RS danas u identičnom “tjesnacu” poput djece iz mješovitih brakova na početku raspada Jugoslavije, prije 35 godina. U mislima i emocijama tih bića dominirao je odijum prema svim “separatističkim” težnjama u regionu, bez razumijevanja činjenice da je na prostoru bivše države, osim njih, živjelo i bar 90 odsto stanovništva sa jednonacionalnim strukturama vlastitih porodica, bez multietničkih iskustava u sopstvenim životima.
Opet, i strana koja upozorava aktere iz najvećeg grada u Republici Srpskoj da “nisu svjesni njihove pozicije” ima argument koji nije lako osporiti. Jer, teško je povjerovati da bi svi ti ljudi svakodnevno prelazili u drugi entitet na posao – da ekonomija cvijeta u Istočnom Sarajevu. Ukoliko je podatak o “više hiljada” osoba realan, može se pretpostaviti da se radi o običnim smrtnicima sa prosječnim poslovima, a ne o dobro plaćenom administrativnom osoblju u zajedničkim institucijama BiH. Lako je prezrivo posmatrati njihovu današnju egzistencijalnu zavisnost od sredine koja ih je, baš kao i oni nju, ne tako davno posmatrala preko nišana. Ali, nije jednostavno uvjerljivo odgovoriti na pitanje – šta je tim ljudima u neposrednom okruženju, u njihovom segmentu Republike Srpske, ponuđeno kao alternativa, u smislu elementarnog životnog standarda? Ako se izuzme tanak sloj “elite” pod okriljem Jahorine i Romanije – situirane od građevinarstva, zimskog turizma, pa i aktivnosti koje nemaju baš mnogo veze sa legalnim tokovima – ili od energetike u Hercegovini, ostali stanovnici tog prostora se ne mogu baš pohvaliti izobiljem.
Izlazna strategija
Sve te teme se otvaraju u nepovoljnom momentu, uporedo sa famoznom odlukom Suda BiH, najavljenom za 26. februar. Međutim, svako ko iole poznaje političke procese u Bosni i Hercegovini, decenijama unatrag, sa gotovo stoprocentnom vjerovatnoćom može pretpostaviti da se neće desiti nikakva apokalipsa. I da će, prije ili kasnije, nakon prve, osuđujuće presude, uslijediti i druga, oslobađajuća. Razlog je jednostavan – ne postoje mehanizmi za realizaciju prvog čina ove “pravosudne” farse, a da to ne izazove krupne potrese u zemlji, pa i u regionu, u periodu kada takve “drame” na Balkanu malo kojoj od uticajnih adresa u svijetu uopšte trebaju. Zato će uslijediti i drugi čin, kao svojevrsna “izlazna strategija”.
Naravno, u međuvremenu će biti mnogo oštrih riječi, najava žestokih poteza i nerijetko će kompletna situacija izgledati kao opšti haos u najavi. Međutim, kad sve ove tenzije splasnu, ostaće Republika Srpska koja je daleko od homogenosti. Ne samo zbog polarizacije na vlast i opoziciju, već i usljed različitih interesa stanovnika zapadnog i istočnog dijela, ali i populacije u “dubini” teritorije i one koja živi uz međuentitetsku granicu.
A tada će, kada se na vidiku pojavi stara dobra ovdašnja kolotečina, valjda biti prilike da se otvori rijetka vrsta dijaloga, koja nadilazi stranačke rovove. Uključujući, ako je moguće, iole normalnu polemiku između sredina koje nemaju mnogo dodirnih tačaka sa FBiH, te onih koje su i dalje za drugi entitet vezane raznim “pupčanim vrpcama”. Najvažniji rok autor postdejtonske BiH je, uz drugačiji povod, ali sasvim ilustrativno, taj imperativ opisao pravim riječima: “Vrijeme je da se upoznamo, onakvi kakvi stvarno jesmo”.
