FT: Iranski nuklearni fizičari bili u zabrinjavajućoj tajnoj posjeti Rusiji
U avgustu prošle godine, avion iranske kompanije Mahan Air iz Teherana sletio je u Moskvu.
Među putnicima bio je Ali Kalvand, 43-godišnji nuklearni fizičar, u čijoj pratnji su bila četvorica saradnika iz navodne konsultantske kompanije DamavandTec. Putovanje je bilo prikriveno – Iranci su koristili diplomatske pasoše izdane neposredno prije puta.
Prema zapadnim funkcionerima, najmanje trojica članova delegacije bila su povezana sa SPND-om – tajnom vojnom jedinicom pod nadzorom iranskog ministarstva odbrane, koju SAD opisuje kao nasljednika ranijeg iranskog programa razvoja nuklearnog oružja. Među njima je bio naučnik iz SPND-a, bivši direktor kompanije pod američkim sankcijama zbog nabave opreme za SPND, i kontraobavještajni oficir.
Istraga Financial Timesa temelji se na putnim dokumentima, korespondenciji i intervjuima sa zapadnim zvaničnicima. Otkriveno je da je delegacija posjetila ruske institute koji rade na tehnologijama dvojne namjene – civilnim komponentama koje mogu imati vojnu primjenu, uključujući razvoj nuklearnog oružja.
U jednom pismu, Kalvand izražava interes za nabavu tricijuma – izotopa koji pojačava eksplozivnu moć bojevih glava i podliježe strogim pravilima o neširenju.
Iran poriče da razvija oružje i poziva se na fetvu vrhovnog vođe
Putovanje se odvijalo u trenutku kada su zapadne vlade bilježile sve više pokušaja iranskih naučnika da iz inostranstva pribave osjetljivu tehnologiju. Iako Zapad nije utvrdio da je Iran obnovio rad na oružju, SAD su upozorile da Teheran preduzima korake koji bi mu omogućili brži razvoj bombe ako to odluči.
Stručnjaci tvrde da Iran već godinama koristi strategiju “proračunate dvosmislenosti” – formalno poštuje norme o neširenju, ali kroz naučna istraživanja razvija znanja relevantna za oružje. “Smatramo to oblikom programa nuklearnog naoružanja”, rekao je David Albright iz Instituta za nauku i međunarodnu bezbjednost.
Iran negira da razvija oružje i poziva se na fetvu ajatolaha Hamneija. Nisu odgovorili na pitanja FT-a o ovom putovanju, a ni Kremlj nije komentarisao.
Kalvand, koji tečno govori ruski i doktorirao je u Kijevu, dobio je zadatak iz ministarstva odbrane da organizije delegaciju. Poziv iz Moskve došao je od 78-godišnjeg ruskog naučnika Olega Maslennikova, koji ih je pozvao u jednu od svojih kompanija.
Delegacija je uključivala:
Javada Ghasemija, bivšeg direktora kompanije Paradise Medical Pioneers, koju su SAD sankcionisale zbog povezanosti sa SPND-om. Trenutno vodi firmu koja snabdijeva opremom za nuklearnu bezbjednost i povezana je s Revolucionarnom gardom.
Rouhollaha Azimirada, višeg naučnika SPND-a i profesora na Malek Ashtar univerzitetu, takođe pod evropskim sankcijama. Stručnjak je za radijacijsko testiranje.
Sorousha Mohtashamija, stručnjaka za neutronske generatore, koji je doktorirao pod mentorstvom Fereydoona Abbasija-Davanija, osnivača SPND-a i bivšeg čelnika programa Amad. Takvi generatori koriste se u detonaciji nuklearnih oružja.
Amira Yazdiana, 35-godišnjeg kontraobavještajnog oficira, koji prema zapadnim zvaničnicima ima ulogu nadzora i bezbjednosti tokom osjetljivih misija.
Svi su u Rusiji predstavljeni samo kao zaposlenici DamavandTeca, osnovanog 2023. Kalvandova supruga Laleh Heshmati takođe vodi MKS International, kompaniju sankcionisanu zbog nabave opreme za balističke projektile.
U Rusiji boravili četiri dana
Delegacija je u Rusiji boravila četiri dana. Posjetili su kompanije Tekhnoekspert i Toriy, obje povezane s Polyus institutom, dijelom ruskog državnog odbrambenog konglomerata Rostec. Prema stručnjacima, takve posjete ne bi bile moguće bez odobrenja ruske službe FSB.
Toriy proizvodi elektron-ubrzivače i klystrone – uređaje koji mogu služiti za testiranje nuklearnog oružja korištenjem flash rendgenskih sistema. Takvi sistemi omogućuju simulaciju eksplozije bez detonacije stvarne bombe.
Istovremeno, Kalvand je poslao pismo ruskoj firmi Ritverc tražeći nabavu tricijuma, stroncijuma-90 i nikla-63 – sve su to izotopi pod strogom međunarodnom kontrolom. Ritverc nije odgovorio na pitanje, a FT nije pronašao dokaze da su izotopi isporučeni.
“Tricijum automatski znači naoružanje”, rekao je William Alberque, bivši šef NATO-centra za neširenje oružja. Iako ima civilne primjene, njegovo traženje iz odbrambenih izvora smatra se ozbiljnom sumnjom.
“Zabrinjavajuće je da takvi ljudi mogu imati takve sastanke u Rusiji, s obzirom na stanje odnosa između Irana i Rusije”, rekao je Pranay Vaddi, koji je do januara 2025. bio viši direktor za neširenje u američkom Savjetu za nacionalnu bezbjednost.
“Bez obzira na to dijele li Rusi komponente ili tehnologiju, SPND je organizacija koja bi to primijenila upravo na razvoj nuklearnog oružja.”
Prikrivene metode i dvosmisleni opisi projekata
SPND već godinama koristi prikrivene metode i dvosmislene opise projekata kako bi zaobišao izvoznu kontrolu. Prema Albrightu, posjete i interesi delegacije mogli su biti usmjereni na nabavu tehnologije za testiranje implozijskog mehanizma nuklearnog oružja.
Iako Iran i Rusija godinama sarađuju na civilnim nuklearnim projektima, neki stručnjaci smatraju da bi rat u Ukrajini mogao podstaći Moskvu da bude manje stroga oko neširenja u odnosima s Teheranom.
U junu su izraelske snage objavile da su dva puta pogodile “sjedište SPND-ovog nuklearnog projekta”. U napadima je ubijeno najmanje jedanaest naučnika, uključujući i Abbasija-Davanija, kojeg je Izrael pokušavao eliminisati gotovo dvije decenije.
Izraelski vojni obavještajci tvrde da je i dalje bio uključen u vojne aspekte nuklearnog programa i razvio sistem prenosa znanja na mlađe generacije.
“Izrael ne može potpuno uništiti iranski nuklearni program”, rekla je Nicole Grajewski iz Carnegie instituta. “Jer Iran je regrutovao nove naučnike koji nastavljaju rad.”
Mjesec dana prije smrti, Abbasi-Davani izjavio je: “Naša snaga leži u našim naučnicima.” Bila je to poruka čovjeka koji je vjerovao da je već prenio baklju svojim nasljednicima, zaključuje FT, prenosi index.hr.
Oznake: Iran
