U Jasenovcu je nađeno malo žrtava: Naučnici tumače zašto

Jedno od ključnih pitanja koje uporno postavljaju revizionisti istorije u svojim relativizacijama broja žrtava Jasenovca jest: Zašto su tamo pronađeni forenzički ostaci samo oko 500 žrtava?

Nigdje nisu masovno iskopavane žrtve

Prije svega treba istaknuti da ni u jednom nacističkom logoru procijenjeni broj žrtava nije temeljen na forenzičkim nalazima jer je većina ubijenih odmah spaljivana u krematorijima, a dobar dio onih koji su bili pokopani uništen je pred kraj rata, kada je postalo jasno da će ga nacisti izgubiti, piše Index.

Dr. sc. Emil Kjerte, danski istoričar koji je doktorirao na Jasenovcu, član Centra za istraživanje holokausta i genocida u jugoistočnoj Evropi pri Univerzitetu u Rijeci, kaže da je “Hajnrih Himler, komandant SS-a, već tokom ljeta 1942. odobrio veliku tajnu operaciju Aktion 1005. kojoj je cilj bilo uništenje tijela u logorima smrti i na velikim stratištima na područjima istočne Evrope koja su bila pod njemačkom okupacijom”.

Ustaško uništavanje tragova

Po svemu sudeći, nacisti su svoja znanja o spaljivanju leševa u nekoj mjeri prenijeli ustašama, pa su oni 6. i 7. aprila 1945. naredili da oko 500 zarobljenika iz logora Jasenovac krene u Gradinu na desnu obalu Save spaljivati leševe i kamuflirati masovne grobnice.

Hrvatski stručnjak za Jasenovac, prof. dr sc. Ivo Goldstein s Filozofskog fakulteta u Zagrebu, kaže da su u Gradinu tada prenesene velike količine nafte.

“U lančari su prethodno napravljene svojevrsne rešetke koje se u izvorima ponekad nazivaju gvozdenim traverzama ili roštiljem. Brojni svjedoci tvrde da su senavrat-nanos prekopavana groblja, iskopavani leševi i kosturi žrtava koji su spaljivani na lomačama, te da su dvije velike vatre neprestano gorjele. Zarobljenici su iskopavali jame preko kojih su postavljene šine, a na njih debeli pleh i potom burad s naftom. Na angloameričkim avionskim snimcima iz tih dana vidljivi su puteljci koji od grobnica vode prema Savi, što sugeriše da je pepeo dobrim dijelom bacan u rijeku, a dijelom ostavljan u grobnicama. Sve to drastično je smanjilo šanse da se decenijama kasnije pronađu cjeloviti ostaci”, tumači Goldstein.

Istraživači su već 1964, otkopavajući neke sačuvane grobnice, ustanovili kako su mnogi leševi “istrulili i raspali se”, ili da se “ljudsko tkivo pretvorilo u sapunastu masu žućkasto-narandžaste boje”.

Rezultat je to i poplave ujesen 1944, koja se vidi iz avionskih snimaka američke vojske. Ustaše u aprilu 1945. nisu prekopale sve masovne grobnice, ali jesu značajan dio. Zbog toga su iskopavanja sprovedena 1964. u mnogim sondama otkrila samo spaljene ostatke i pepeo.

Kako su tijela spaljena bez puno goriva?

Jedan od “argumenata” revizionista je da tolika tijela nisu mogla biti spaljena bez velikih količina goriva koje ustaše nisu imale.

Kjerte tumači da je komandant nacističkih operacija spaljivanja pukovnik SS-a Paul Blobel sa svojim ljudima isprva eksperimentisao s bacačima plamena i termitskim bombama, ali kasnije su prešli na velike lomače, što je dokumentovano u Aušvicu.

“Prema izjavama tadašnjih stražara i preživjelih zatvorenika, iskopana tijela bila su poslagana na rešetke, koje su bile podignute oko metar iznad tla, što je omogućavalo cirkulaciju vazduha ispod lomače i efikasnije sagorijevanje. Tijela su inicijalno bila zapaljena pomoću benzina, ulja i koksa”, kaže Kjerte.

Stručnjaci tumače da ljudsko tijelo na temperaturi od 800 do 1.000 °C može poslužiti kao gorivo, jer sadrži tjelesne masnoće s energetskom vrijednošću od oko devet kcal po gramu, skoro kao dizel. Zbog toga su u krematorijima, nakon početnog zagrijavanja, tijela mogla nastaviti izgarati uz vrlo malo dodatnog goriva.

Kjerte kaže da je to bila metoda koju je Bobel još 1942. koristio u logoru Aušvic-Birkenau, kao privremeno rješenje, do izgradnje industrijskih krematorijuma.

Poplavni teren prirodno briše tragove

Važno je istaknuti da se logor Jasenovac nalazio na poplavnom području Save i Une, što znači da je teren bio sklon promjenama korita. Poplave i naplavljivanja tokom decenija premještala su, razgrađivala i raspršivala organske i neorganske ostatke. Kasnija istraživanja bila su dodatno otežana jer je u iskopane jame brzo navirala voda.

Forenzička i arheološka literatura pokazuje da močvarna, kisela, vodom zasićena tla ubrzano otapaju mineralnu komponentu kostiju – tzv. hidroksiapatit. U takvim uslovima kost može biti hemijski uništena već kroz nekoliko godina, dok se istovremeno u anaerobnoj, mokroj okolini stvara “sapunasta masa” tzv. adipocere. To je značajno otežalo pronalaženje vidljivih ostataka.

Kjerte kaže da izvještaji iskopavanja iz 1964. sadrže obilje dokaza o formiranju sapunaste mase. “Jedan izvještaj, dr Halila Prohića, govori o saponificiranim ljudskim tkivima, odnosno o solima masnih kiselina, koje se javljaju u vlažnoj sredini u blizini Save. U tom procesu tkiva se pri raspadanju pretvaraju u masne kiseline i glicerin i vežu se s kalcijumom, što dovodi do stvaranja sapuna”, objasnio je Kjerte.

Istraživanja su krenula kasno

U cijeloj ovoj priči treba imati na umu da prva sistematskija forenzička kampanja nije sprovedena odmah nakon rata nego tek 1964. Bila je to kratka akcija s ograničenim dometom nakon koje decenijama nije bilo opsežnih ekshumacija. Time je propušteno vrijeme u kojem se moglo otkriti više očuvanih ostataka. Kjerte smatra da postoji nekoliko mogućih razloga za to odgađanje.

“Ograničene tehničke mogućnosti i resursi zbog rata zasigurno su imali značajnu ulogu. Takođe, u neposrednom poslijeratnom razdoblju fokus nije bio toliko na ustašama i drugim kolaboracionistima, budući da je socijalistička vlast krivicu prebacila prvenstveno na njemačke naciste i italijanske fašiste, kako bi izbjegla osjetljiva pitanja koja su se ticala međuetničkih dimenzija konflikta”, tumači Kjerte.

Goldstein kaže da se “brojka od 600.000-700.000 ubijenih u Jasenovcu pojavila bez sistemske demografske analize – više kao politička i propagandna procjena koja je trebalo da pokaže razmjere zločina NDH i opravda poslijeratne političke odluke, uključujući suđenja ratnim zločincima i legitimitet nove vlasti”.

Grobnice na bh. strani

Neka recentnija istraživanja otežala je i lokacija grobnica. Naime, masovna ubijanja odvijala su se ponajprije u Donjoj Gradini, na desnoj obali Save koja se danas nalazi u BiH, odnosno Republici Srpskoj. To je komplikovalo kasnije terenske kampanje, jer je uključivalo drugu državu, drugi režim zaštite i zahtjeve prekogranične saradnje.

Već krajem šezdesetih akcenat se sa istraživanja pomakao na umjetničko-komemorativni pristup i muzeološku obradu sjećanja. Memorijalni muzej otvoren je 1968. To je dugoročno značilo manje sistemskih, dubinskih forenzičkih kampanja na cijelom prostoru.

Saveznički snimci iz vazduha

Jedno od čestih pitanja relativizatora je takođe kako možemo znati da je bilo iskopavanja grobnica i spaljivanja ostataka? Dr sc. Goran Hutinec s Filozofskog fakulteta u Zagrebu objavio je 2022. analizu savezničkih vazdušnih snimaka koja je potvrdila postojanje masovnih grobnica te prekopavanje i spaljivanje u aprilu 1945.

Kjerte kaže da ti snimci pokazuju devet masovnih grobnica u Donjoj Gradini, jasno vidljivih iz vazduha tokom zimskih mjeseci, kada su ih snijeg i poplave istaknuli.

“Većina grobnica mogla se vidjeti i tokom ljeta, jer je iskopavanje promijenilo vegetaciju pa su ta područja bila svjetlija od okolnog tla. Ali, najbitnije je to da vazdušne fotografije pružaju jasan dokaz o naporima ustaša da izbrišu tragove zločina – snimljene su i otvorene grobnice i dim koji se dizao od spaljivanja tijela”, tumači Kjerte.

Veličina grobnica

Još jedan argument relativizatora je da u pronađene grobnice nije moglo biti zakopano toliko tijela koliko je službeno procijenjeno. Ali to je besmislica. Prije svega mnogi logoraši bili su ubijani i bacani u Savu, a neki su bili spaljeni u ispražnjenim kućama okolnih sela. Osim toga, u Uskočkoj šumi blizu Stare Gradiške 1946. je iz četiri masovne grobnice ekshumirano 967 žrtava (311 muškaraca, 467 žena i 189 djece).

Ekshumacija u Međustrugovima

Takođe, u Međustrugovima kod Stare Gradiške u jednoj je grobnici otkriveno oko 1.000 žrtava, ali njihova identifikacija nije bila izvediva.

Konačno, prema podacima JUSP Jasenovac, u devet grobnih polja na glavnom lokalitetu Donja Gradina identifikovano je 105 masovnih grobnica, čija je ukupna površina bila 10.130 m², a bilo je i drugih lokaliteta kao što je onaj u Limanima na lijevoj obali Save, sa sedam masovnih grobnica površine 1.175 m². A forenzički izračun za masovne grobnice (7 tijela po m²) pokazuje da se u grobnicama te površine, dubine dva do tri metra (najdublje su bile dublje od tri metra) zasigurno moglo zakopati oko 80.000 tijela.

Koja je tvoja reakcija?

0% Srećno

0% Ravnodušno

0% Zabavno

0% Smiješno

0% Bijesno

0% Tužno