Evropa u kandžama Amerike: Kako je dospjela u sadašnju gubitničku poziciju
Foto: Screenshot
Evropa se od početka drugog mandata Donalda Trampa u Bijeloj kući našla na udaru SAD na gotovo svim ključnim poljima, što je dodatno otežalo njen politički i ekonomski položaj na međunarodnoj sceni, već ranije otežan agresijom Rusije na Ukrajinu i snažnim oslanjanjem evropskog kontinenta na američke vojne resurse u tom sukobu. Na ekonomskom planu već dugo je prisutna rastuća moć Kine, koja ugrožava njene ključne industrije, takođe velikim dijelom zavisne, ali upravo od resursa Pekinga.
U analizi za “Foreign Affairs”, Matijas Matijas i Natali Toči iz Škole naprednih međunarodnih studija Univerziteta Džons Hopkins analizirali su kako je Evropa dospjela u sadašnju gubitničku poziciju, dodatno zaoštrenu izjavama američkog predsjednika i zaključcima američke Strategije nacionalne bezbjednosti u kojoj se Evropa proglašava slabom i praktično na ivici civilizacijske erozije i nestanka i da li evropski kontinent može da se izvuče iz, kako se navodi u naslovu analize, Trampove zamke u koju je upao.
Nakon što se Donald Tramp vratio u Ovalni kabinet u januaru ove godine, Evropa se, kako se navodi, našla pred izborom. Dok je Tramp iznosio drakonske zahtjeve za znatno veća evropska izdvajanja za odbranu, prijetio evropskom izvozu sveobuhvatnim novim, visokim carinama i dovodio u pitanje dugogodišnje evropske vrijednosti demokratije i vladavine prava, evropski lideri su mogli ili da zauzmu konfrontacioni stav i kolektivno se suprotstave ili da izaberu liniju najmanjeg otpora i popuste, odnosno da se potčine Trampu.
A Evropa je, kako se ističe, izabrala ovo drugo. Umjesto da insistiraju na pregovorima sa Sjedinjenim Američkim Državama kao ravnopravni partnerima ili da potvrde svoju stratešku autonomiju, Evropska unija i njene države članice, kao i neke nečlanice poput Velike Britanije, zauzele su stav podređenosti i podložnosti.
Popuštanje Trampu u Evropi se pravdalo kao racionalno ponašanje zbog mogućih negativnih posljedica odbijanja brojnih Trampovih zahtjeva, uključujući bojazan od američkog napuštanja Ukrajine, povlačenja iz NATO-a ili pokretanja trgovinskog rata.
Ali to popuštanje, s druge strane, jačalo je političke snage krajnje desnice unutar EU i pokrenulo autodestruktivni ciklus, što više Evropa popušta Trampu, to više jačaju desne populističke snage koje žele slabiju i podložniju Uniju.
Autori zaključuju da bi umesto toga Evropa trebalo da ponovo uspostavi svoju stratešku autonomiju i snažnu političku agendu kako bi prekinula taj ciklus podređenosti i političke slabosti.
EU nije razvila strategiju dugoročne odbrane
Popuštanja Evropljana Trampu u oblasti odbrane najviše se odnose na rat u Ukrajini i bezbjednost istočne Evrope. Nakon skandaloznog sastanka Trampa i njegovih najbližih saradnika sa ukrajinskim predsjednikom Volodimirom Zelenskim u Bijeloj kući u februaru, kada je Zelenski izložen grubom ponižavanju, kritici i prekoravanju od strane domaćina, EU se složila sa pitanjima pravednog dijeljenja tereta rata i obećala da će članice povećati svoju vojnu potrošnju na pet odsto BDP-a i kupovati više američkog oružja za podršku Ukrajini.
Evropski lideri pokušali su dodatno da umire Trampa planovima o formiranju “snaga za uvjeravanje” u Ukrajini, ali stvarni uspjeh tih napora, kako se ocjenjuje, više je posljedica Putinove rigidnosti i nepopustljivosti u zahtjevima nego evropske diplomatije.
Uprkos tome, Evropa tada nije obezbijedila snažniju Trampovu podršku Ukrajini i nije podstakla SAD da uvede nove, snažnije sankcije Rusiji. Fokusiranjem na Trampovu naklonost, EU nije razvila sopstvenu koherentnu strategiju dugoročne odbrane.
Pristajanje na cilj od pet odsto BDP-a za odbranu, pak, više je motivisano željom da se udovolji Trampu nego stvarnom evropskom procjenom sposobnosti, dok Trampovo insistiranje na tome da se “kupuje američko” nije smanjilo strukturnu zavisnost o SAD po pitanju vojnog jačanja.
Problem se dodatno pogoršava rastom desničarskih populističkih stranaka u Evropi, koje su znatno usporile procese evropske integracije i osujetile snažnu odbrambenu inicijativu.
Pored toga, desnica dodatno profitira jer ovi kompromisi povećavaju unutrašnju napetost između javnih troškova i odbrambenih zahtjeva, jačajući narativ ili naoružavanje ili obezbjeđivanje socijalnih usluga.
Izostale su odlučne akcije
Popuštanja Trampu u trgovinskoj sferi, kako se ocjenjuje, bila su još štetnija nego ona po pitanju odbrane. EU je imala potencijal da iskoristi svoju veličinu i jedinstveno tržište za postizanje povoljnijih uslova, ali su države članice bile nesaglasne oko aktiviranja “protivmjera” i nedosljedne. Zbog pritiska desničarskih populista i straha od posljedica suprotstavljanja Trampu izostale su odlučne akcije.
Neke zemlje, poput Italije i Njemačke, pozvale su na oprez zbog unutrašnje politike i ekonomske zabrinutosti, dok su Francuska i Španija zagovarale odlučniji odgovor.
Podjela i potpuna paraliza sistema unutar evropskog bloka doveli su do toga da su velike evropske automobilske kompanije, poput Folksvagena i BMW-a, čak pokušale samostalno da pregovaraju sa SAD po pitanju carina.
Na kraju, EU je prihvatila američke carine od 15 odsto, dok je Velika Britanija na kraju ispregovarala bolje uslove, zbog čega se neke od članica s pravom mogu zapitati zašto bi se uopšte držale Brisela.
Popuštanjem u trgovini, Evropa je omogućila jačanje američke pregovaračke moći i desničarskih populista unutar EU, a to dodatno potkopava smisao evropske integracije jer ukazuje na slabosti u zajedničkom zastupanju interesa EU-a na globalnom nivou.
Insistiranje na demokratskim vrijednostima
Evropsko popuštanje Trampu bilo je ipak, kako se ocjenjuje, najizraženije na polju demokratskih vrijednosti. Tokom godine Tramp je intenzivirao napade na slobodne medije, nezavisne institucije i pravni sistem u SAD, vršeći politički pritisak čak i na sudove i sudije. Njegova administracija, uključujući potpredsjednika Džej Di Vensa i ministarku unutrašnje bezbjednosti Kristi Noem, otvoreno se miješala u izbore u Njemačkoj, Poljskoj i Rumuniji, favorizujući tamošnje desničarske kandidate.
Umjesto snažne osude takvog miješanja u tuđe izbore, EU je uglavnom bila tiha, nadajući se da će saradnja preživjeti na drugim poljima. Primjer je, kako se navodi, istraga Evropske komisije o dezinformacijama na društvenoj mreži X Ilona Maska, koja je usporena i umanjena, sa naglaskom na “dijalog” umjesto na sankcije.
Takvo popuštanje ne predstavlja samo neuspjeh u zaštiti evropskih demokratskih standarda, već i politički problem, time se normalizuju autokratske tendencije prisutne u SAD i smanjuje sposobnost EU da štiti liberalne vrijednosti kod kuće.
Desničarski lideri u Evropi iskoristili su njima srodne američke poruke za sopstvenu propagandu, dok se mejnstrim lideri uzdržavaju od kritike da ne bi zaoštrili odnose sa SAD.
Ukratko, popuštanje po pitanju demokratskih vrijednosti, kako se navodi, otežava EU-u da spriječi klizanje ka neliberalnim politikama u sopstvenim redovima.
Krajnji cilj je jačanje koordinacije i integracije konvencionalnih snaga
Autori potom navode kako Evropa već zna šta treba da uradi da bi prekinula ciklus popuštanja, podređenosti i podjela. Plan za snažniju EU predstavili su 2024. bivši italijanski premijeri Enriko Leta i Mario Dragi, predlažući produbljivanje jedinstvenog tržišta, finansije, energetika, tehnologija i novi investicioni program kroz zajedničko zaduživanje.
Ipak, većina prijedloga ostala je mrtvo slovo na papiru zbog političkih ograničenja unutar evropskog bloka i skepticizma birača.
EU je takođe u proteklim godinama pokušala da poboljša bezbjednosnu arhitekturu osnivanjem različitih tijela i pokretanjem inicijativa, poput Evropskog fonda za odbranu, koordinacije zajedničkih odbrambenih projekata, Evropskog instrumenta mirovne pomoći i planova odbrambene spremnosti do 2030.
Ali ti su instrumenti, kako se ocjenjuje, velikim dijelom isuviše simboličnog karaktera i sporo daju rezultate. Kao veliki problem ističe se i zahtjev za konsenzusom 27 članica EU-a po ključnim pitanjima, što omogućava blokade pojedinih članica, poput, na primjer, mađarskog protivljenja pomoći Ukrajini i sankcijama Rusiji.
Takođe, zemlje članice EU-a na različite načine doživljavaju i pristupaju SAD, istočne i nordijske zemlje i dalje se u bezbjednosnim pitanjima i odbrani velikim dijelom oslanjaju na Vašington, dok Francuska, Njemačka i južne države žele veću autonomiju, a članice koje nisu u NATO-u, poput Austrije, Irske i Malte, ograničava vojna neutralnost.
Kao praktičniji i konkretniji korak pokazalo se stvaranje tzv. koalicije voljnih, koju čini grupa država koje zastupaju snažnu vojnu podršku Ukrajini. Ova grupa, koja uključuje Francusku, Veliku Britaniju, Njemačku, Poljsku te nordijske i baltičke države, koordinira se kroz sastanke ministara odbrane i bilateralne bezbjednosne sporazume te je fokusirana na održavanje odbrane Ukrajine čak i bez podrške SAD. Krajnji cilj je jačanje koordinacije i integracije konvencionalnih snaga te suočavanje sa ključnim pitanjem nuklearnog odvraćanja u Evropi.
Autonomne politike i samostalnost
Autori ocjenjuju da Evropa treba da jača svoju ekonomsku samostalnost i diverzifikuje trgovinske odnose kako bi smanjila zavisnost o SAD. Iako EU sklapa i već sprovodi sporazume sa Kanadom, Japanom, Južnom Korejom, Švajcarskom i Britanijom, potrebno je produbljivanje tih veza i odnosa te sklapanje daljih sporazuma sa Indijom, Indonezijom, Australijom, Malezijom, Ujedinjenim Arapskim Emiratima i zemljama Merkosura, Brazilom, Argentinom, Urugvajem i Paragvajem.
EU bi, kako se navodi, takođe trebalo da razvije mehanizme za jačanje globalnog trgovinskog sistema, uključujući alternativu sada paralizovanom WTO-u kroz saradnju sa članicama Sporazuma o sveobuhvatnom i progresivnom partnerstvu za transpacifičku saradnju (CPTPP), čime bi se jačala saradnja srednje velikih sila koje dijele interes za otvoreni, pravno utemeljeni međunarodni poredak.
Evropa bi trebalo da razvije i sopstvenu, autonomnu politiku prema Kini, strateški odlučnu po pitanjima bezbjednosti, ali pragmatičnu u ekonomskim pitanjima. EU, na primjer, kako se navodi, ne može da zaustavi kinesku trgovinu sa Rusijom, ali može pokušati da spriječi izvoz roba dvostruke namjene, koje se mogu koristiti i u civilne i u vojne svrhe, u Rusiju.
Energetska politika, pak, zahtijeva smanjenje zavisnosti o fosilnim gorivima, što uključuje i novu evropsku energetsku “zavisnost” nastalu zamjenom ruskog gasa američkim tečnim gasom (LNG), ali dugoročno traži i održivu strategiju, širenje mreže energetskih partnera i jačanje Evropskog zelenog plana.
Energetska diverzifikacija i po pitanju fosilnih goriva i zelene, obnovljive energije, kako se navodi, bitno je povezana sa suverenitetom u snabdijevanju i stvaranjem visokotehnoloških radnih mjesta, što predstavlja snažan udarac populističkoj retorici.
Popuštanje je predugo bilo standardna praksa Evrope
Te predložene mjere, kako se ističe, neće transformisati Evropu preko noći, ali mogu promijeniti političku dinamiku koja je evropski kontinent “zarobila” u ciklusu popuštanja, podređenosti i podjela.
Svaka inicijativa, odbrambena spremnost, diverzifikacija trgovine, samostalna politika prema Kini te energetska tranzicija i autonomija, pokazala bi da Evropa može da djeluje kolektivno i strateški, a uspjeh u jednom području povećava povjerenje i podršku za dalje korake.
Širi cilj je ponovno uspostavljanje uvjerenja da je sudbina Evrope u njenim sopstvenim rukama. Strateška autonomija, smatraju autori, ne zahtijeva sukob sa SAD, već traži sposobnost reći “ne” kada je potrebno, odnosno djelovati nezavisno kad se interesi razlikuju i održavati koherentan projekat unutar EU-a.
Popuštanje je, kako se navodi, predugo bilo standardna praksa Evrope, što je ponekad racionalno ponašanje, ali na kraju je ipak autodestruktivno i dodatno rasplamsava nacionalistički zamah.
Ali, alternativa tome nije nekakvo grandiozno pozicioniranje ili izolacija, već postepena, promišljena akcija. Ako Evropi to uspije, može izaći iz perioda transatlantskih turbulencija jača, samostalnija i ujedinjenija te sa većim međunarodnim ugledom nego prije, zaključuju autori, prenosi Jutarnji.
