Grenland “pokreće” Evropu: Tramp gura EU ka preispitivanju odnosa sa SAD i NATO – da li je razvod neizbježan?
Foto: CNN
Trampove prijetnje u vezi s Grenlandom navode evropske lidere da preispitaju savez sa SAD: formira se “koalicija voljnih” koja bi mogla da redefiniše bezbjednost Evrope. Diplomate upozoravaju da je Amerika sve manje pouzdan partner, dok EU razmatra novu strategiju odbrane i saradnju sa zemljama poput Ukrajine bez oslanjanja na NATO.
Kao i u mnogim neuspjelim odnosima, priča u vezi sa Grenlandom puna je rasprava, neizrečenih tenzija i pokušaja da se javno održi privid normalnosti otkako je Donald Tramp ponovo ušao u Bijelu kuću prije godinu dana. Ali za mnoge evropske vlade, uključujući najdugoročnije i najvjernije američke saveznike, Trampova prijetnja kaznenim tarifama protiv svakoga ko pokuša da mu prepriječi put ka Grenlandu bila je posljednja kap. Razvod, vjeruju oni, sada je neizbježan, piše Politiko.
U privatnim razgovorima, zabrinuti evropski zvaničnici opisuju Trampovu žurbu da anektira suverenu dansku teritoriju kao “ludu” i “pomahnitalu”, pitajući se da li je ušao u svoj “ratnički režim” nakon avanture u Venecueli i navode da zaslužuje najtvrđu evropsku reakciju za ono što mnogi vide kao jasan i neopravdan “napad” na saveznike s druge strane Atlantika.
“Mislim da se ovo doživljava kao jedan korak predaleko”, rekao je jedan evropski diplomata, koji je, poput drugih, zatražio anonimnost kako bi govorio otvoreno.
“Evropa je kritikovana zbog slabosti prema Trampu. U tome ima istine, ali postoje crvene linije”, naveo je on.
Visoki evropski zvaničnici sve više vjeruju da je vrijeme da se suoče sa činjenicom da Trampova Amerika više nije pouzdan trgovinski partner, a još manje siguran saveznik, i hitno gledaju u budućnost.
“Došlo je do promjene u politici SAD i u mnogim aspektima ona je trajna”, rekao je jedan visoki zvaničnik evropske vlade koji je takođe želio da ostane anoniman.
“Čekanje nije rešenje. Potrebno je organizovano i koordinisano kretanje ka novoj realnosti”, dodao je.
Ta koordinacija je već počela, kao i velika rasprava o tome šta slijedi.
Ako ne dođe do radikalne promjene u pristupu Sjedinjenih Država, ovaj proces vjerovatno će dovesti do radikalnog preoblikovanja Zapada koje bi poremetilo globalnu ravnotežu moći. Posljedice se protežu od transatlantske ekonomske štete usljed rastućih trgovinskih tenzija, do sigurnosnih rizika dok Evropa pokušava da se brani bez američke pomoći prije nego što bude potpuno spremna.
Vjerovatno bi bilo troškova i za SAD, na primjer u sposobnosti da koriste vojnu moć u Afriku i na Bliski istok bez pristupa mreži baza, aerodroma i logističke podrške koju trenutno pruža Evropa.
Budućnost bez SAD
Pored svih priča o odmazdi usmjerene prema američkoj trgovini, diplomate i zvaničnici u nacionalnim prijestonicama takođe razmatraju šta bi dugoročni raskid sa Vašingtonom mogao donijeti.
Za većinu, perspektiva je bolna, završavajući 80 godina mirne saradnje, međusobne podrške i profitabilne trgovine, i nanoseći smrtonosan udarac NATO-u u sadašnjem obliku. Mnoge vlade žele da spasu šta mogu, dok italijanska liderka desnice, Đorđa Meloni, pokušava da obnovi odnose. Ali za neke zvaničnike, budućnost Zapadnih saveznika bez SAD nije teško zamisliti.
Za početak, evropske države, uključujući i one koje nisu članice EU poput Britanije i Norveške, sprovele su veliki dio Trampovog drugog mandata radeći u sve efikasnijoj grupi koja već funkcioniše bez Amerike: tzv. koaliciji voljnih za podršku Ukrajini.
Savjeti za nacionalnu bezbjednost iz 35 vlada redovno su u kontaktu, sastaju se često uživo ili putem interneta, kao i neformalno putem poruka. Navikli su da traže multilateralna rješenja u svijetu u kojem je Tramp veliki dio problema, prenosi Politiko.
Nivo povjerenja u ovim krugovima je uglavnom visok, prema ljudima koji poznaju način funkcionisanja grupe. Nije to samo na nivou zvaničnika: nacionalni lideri sami uključuju ruke u rad u intimnijim grupama.
Lideri uključujući britanskog Kira Starmera, francuskog Emanuela Makrona, njemačkog Fridriha Merca, kao i predsjednicu Evropske komisije Ursulu fon der Lajen, Aleksandra Stuba iz Finske i Đorđu Meloni iz Italije redovno razmjenjuju poruke – često u istom grupnom četu.
Lideri u “četovima”
Tokom protekle godine razvili su dobro usklađenu rutinu razmjene poruka kad god Tramp učini nešto nepredvidivo i potencijalno štetno.
“Kada stvari krenu brzo, teško je koordinisati se, a ova grupa (čet) je stvarno efikasna”, rekao je jedan upućen izvor te dodao da to “mnogo govori o ličnim odnosima i koliko su oni važni”.
Ova “neformalna, ali aktivna” organizacija poznata je kao “vašingtonska grupa”, po kolekciji evropskih lidera koji su posjetili Bijelu kuću sa predsjednikom Ukrajine Volodimirom Zelenskim prošlog avgusta.
Njihov pristup u protekloj godini uglavnom je bio da ostanu smireni i reaguju na njegove političke poteze, umjesto da padnu na provokativne riječi. Taj etos je podmazao točkove mirovnog procesa u Ukrajini, dok koalicija voljnih približava okvir za mirovni plan kojem se pridružila i Amerika -uključujući američka sigurnosna obećanja za Ukrajinu. Ovo je značajan uspjeh imajući u vidu da je Tramp ranije isključio ulogu američke vojske.
Ali Trampova eskalacija oko Grenlanda sada je promijenila ravnotežu.
Nestao je mekani pristup prema američkom predsjedniku. Čak je i Starmer, inače najoprezniji lider, osudio predsjednikovu prijetnju tarifama kao “pogrešnu”, navodno i u direktnom pozivu Trampu u nedjelju.
Kriza oko Grenlanda fokusirala je umove na pitanje kako dalje bez Amerike pored sebe.
“Koalicija voljnih je počela zbog Ukrajine. Ali stvorila je veoma bliske veze između ključnih ljudi u prijestonicama. Gradili su povjerenje i sposobnost da rade zajedno. Znaju se po imenu i lako je poslati poruku ili čet”, rekao je još jedan diplomata.
Ko treba NATO?
Ovaj format potencijalno može postati osnova za novu bezbjednosnu alijansu u eri kada SAD više ne podržavaju NATO i evropsku sigurnost. Novi aranžman ne bi isključivao saradnju sa Amerikom, ali je ne bi ni uzimao zdravo za gotovo.
U tekstualnim četovima sa liderima “vašingtonske grupe” je i sam Zelenski, što donosi dodatnu intrigantnu dimenziju, navodi Politiko. Ukrajina je daleko najmilitarizovanija zemlja među predstavljenima, sa ogromnom vojskom, visoko sofisticiranom industrijom dronova i velikim iskustvom u ratu. Dok Ukrajina dugo teži članstvu u NATO-u, sada to više ne djeluje kao velika nagrada, jer obećanja Amerike o sigurnosnim garancijama postaju sve manje ubjedljiva.
Ako bi se ukrajinska vojna moć uključila, u kombinaciji sa snagom Francuske, Njemačke, Poljske i Velike Britanije, među ostalim, potencijalna vojna moć koalicije voljnih bila bi ogromna i obuhvatala bi i nuklearne i nenuklearne države.
Iako je potreba Evrope da se brani uz manju podršku Amerike stara tema, posljednjih dana zabilježen je niz inicijativa i naslova iz Brisela. Zvanično, EU je odlučila da bude sposobna za samoodbranu do 2030. godine.
Evropski komesar za odbranu Andrijus Kubilijus nedavno je predložio stalnu vojsku EU od 100.000 pripadnika i obnovio ideju Evropskog bezbjednosnog savjeta od oko 12 članova, uključujući Veliku Britaniju. Fon der Lajen je predstavila novu Evropsku strategiju bezbjednosti, iako je malo detalja objavljeno.
Širok je konsenzus da razgovori o novoj evropskoj bezbjednosnoj arhitekturi moraju da se održe brzo. Lideri EU će se uskoro sastati na vanrednom samitu kako bi uskladili odgovor na Trampove prijetnje Grenlandu, iako bi diskusija mogla obuhvatiti i širi spektar tema. Kako je najavljeno da će Tramp prisustvovati na Svjetskom ekonomskom forumu u Davosu, postoji i mogućnost ličnih razgovora između evropskih i američkih predstavnika.
Nakon razgovora sa Mercem, Makronom, Starmerom i generalnim sekretarom NATO-a Markom Rutom, fon der Lajen je u nedjelju izjavila da će Evropljani “ostati čvrsti” u opredijeljenju da zaštite Grenland.
“Suočićemo se sa ovim izazovima evropske solidarnosti smireno i odlučno”, rekla je.
EU lideri o Trampu i Grenlandu
Italijanska premijerka Đorđa Meloni nazvala je američke prijetnje tarifama zbog Grenlanda “greškom” i rekla da je razgovarala sa predsjednikom SAD Donaldom Trampom, prenosi Euronews.
Velika Britanija, Danska, Finska, Francuska, Njemačka, Holandija, Norveška i Švedska upozorile su da Trampove pretnje ugrožavaju transatlantske odnose i istakle da stoje u punoj solidarnosti sa Danskom i narodom Grenlanda.
Francuski predsednik Emanuel Makron naveo je da “ni zastrašivanje ni pretnje neće uticati na nas”, dok španski premijer Pedro Sančez upozorava da bi američka akcija protiv Danske koristila Rusiji i narušila NATO.
EU šefica diplomatije Kaja Kalas ističe da bi tarife Evropu i SAD osiromašile, a britanski premijer Kir Starmer ocenjuje da je najava tarifa “potpuno pogrešna”.
U SAD, republikanski zakonodavci pokušavaju da obuzdaju Trampovu prijetnju, predlažu zakone koji bi spriječili napad na Dansku i putuju u Kopenhagen radi konsultacija. Senator Kris Kun poručuje: “Kad najmoćnija vojska svijeta stalno prijeti vašoj teritoriji, to morate ozbiljno shvatiti”.
Šta je antiprinudni instrument EU i kako funkcioniše?
Pritisak na EU da upotrebi svoju “trgovinsku bazuku” raste nakon što je predsjednik Donald Tramp zaprijetio novim tarifama ako Danska ne proda Grenland. Instrument protiv prinude (ACI) omogućava EU da zatvori pristup jedinstvenom tržištu, kažnjavajući američke kompanije, ali još nikada nije korišćen, prenosi Euronews.
Ovaj mehanizam uveden je 2023. i namijenjen je reagovanju na ekonomski pritisak velikih sila poput SAD i Kine. Ekonomsku prinudu čini primjena ili prijetnja mjerama koje utiču na trgovinu kako bi se postigao ili spriječio određeni akt EU ili države članice. Tramp prijeti tarifama od 10 do 25 odsto ako Danska do juna ne pristane na prodaju Grenlanda – što po definiciji djeluje kao prinuda.
Ovaj alat se zove “bazuka” jer omogućava blokiranje pristupa tržištu od 500 miliona potrošača, ograničava licence i javne nabavke, i utiče na američke usluge u EU. Aktivacija, objašnjava portal, nije automatska. Naime, Komisija ima četiri mjeseca za procijenu slučaja, a države članice odlučuju kvalifikovanom većinom. Ako pregovori propadnu, EU može primijeniti širok spektar protivmera, uključujući ograničenja pristupa tenderima i prava intelektualne svojine.
Ovaj mehanizam nikada nije korišćen, a posljedice po političke i geoekonomske odnose nisu potpuno poznate. Države poput Njemačke i Italije pozivaju na oprez kako ne bi narušile transatlantske odnose. EU i dalje želi da SAD ostanu angažovane kroz NATO i razgovore o Ukrajini.
Evropski lideri su izrazili punu solidarnost prema Danskoj i Grenlandu i rekli da neće biti “ucjenjivani”. Ako tarife stupe na snagu 1. februara, EU i SAD ulaze u novi trgovinski rat, ali to može biti cijena koju EU plaća da odbrani suverenitet članice.
Oznake: Grenland
