DW: Islamističke tendencije u BiH i Sandžaku
![](https://banjaluka.net/wp-content/uploads/2024/07/dzamija-748x561.jpg)
Islam u Bosni i Hercegovini i u Sandžaku na jugozapadu Srbije smatra se otvorenim i tolerantnim. Ovdje su sunitski muslimani stoljećima živjeli zajedno s hrišćanima i Jevrejima, stvarajući svoj oblik evropskog islama. No, od devedesetih godina ovaj islam je pod stalnim pritiskom spoljnih uticaja, piše DW.
Napad na čuvara izraelske ambasade u Beogradu 29. juna 2024. podstakao je strah da bi moglo doći do novog talasa radikalizacije.
Prije rata u BiH (1992-1995) na Balkanu nije bilo ni selefija niti vehabija, kaže Vedran Džihić iz Austrijskog instituta za međunarodnu politiku u Beču. “Oni nemaju svoje korijene na Balkanu”, ističe on i dodaje da radikalne grupe čine malu manjinu među muslimanima.
Uticaj radikalnih grupa tokom rata u BiH
Muslimanski Bošnjaci su tokom rata u BiH dobili značajnu vojnu podršku uglavnom iz islamskih zemalja. Sa stranim borcima došle su i radikalne struje islama koje poslije rata nisu nestale. One čine “temelj političkog islamizma” u BiH, piše Karsten Dimel u analizi za Fondaciju Konrad Adenauer (KAS) koja je bliska CDU. Dimel je bio šef kancelraije KAS-a u Sarajevu od 2014. do 2018.
U ratu se na bošnjačkoj strani borilo oko 4.000 mudžahedina iz arapskih zemalja, od kojih su mnogi ostali u zemlji nakon sklapanja Dejtonskog mirovnog sporazuma 1995. Od kasnih devedesetih radikalne grupe su se – uz otvorenu podršku Saudijske Arabije – etablirale u nekim dijelovima BiH i Sandžaka. Saudijskim novcem su izgrađene selefijske džamije i kulturne ustanove.
Za socijalno frustrirane mlade ljude Islamska država je postala privlačana tokom rata u Siriji i Iraku pa su odlazili u te zemlje u džihad, kaže Džihić.
BiH je tada bila jedna od evropskih zemalja s najvećim brojem boraca Islamske države po glavi stanovnika. Ti simpatizeri IS-a su uglavnom dolazili iz nekoliko dobro nadziranih takozvanih selefijskih sela u Bosni. Nakon kraja IS-a u Siriji i Iraku 2019. ovaj oblik radikalizacije je opao; od tada na zapadnom Balkanu nije bilo islamističkih napada.
Povlačenje Saudijaca
Ipak, radikalne organizacije i dalje postoje, iako je Saudijska Arabija vjerovatno smanjila svoju finansijsku podršku. Saudijski prestolonasljednik Mohammed bin Salman, koji de facto vlada zemljom, januara 2020. je najavio da više neće podržavati izgradnju džamija u inostranstvu. A 2021. je u jednom govoru nazvao “ultrakonzervativnu interpretaciju islama zastarelom”.
Time je jedan stub ekstremizma oslabio, ali sada ulogu igraju novi faktori. Aktuelni rat na Bliskom istoku mogao bi postati novi podsticaj za radikalizaciju.
Prema medijima, napadač iz Beograda, srpski konvertit, radikalizovan je unutar tih grupa. Zadnja adresa mu je bila u Novom Pazaru, gradu s većinskim muslimanskim stanovništvom u Sandžaku.
Radikalizacija zbog rata u pojasu Gaze?
“Do sada je bilo malo uticaja rata u pojasu Gaze na Balkan”, smatra Đorđo Kafiero, stručnjak za Balkan u američkom trustu mozgova Gulf State Analytics. “Ali što duže traje situacija u Gazi, to više raste rizik.” Kafiero kaže da rat u pojasu Gaze danas više nego bilo koji drugi sukob u svijetu doprinosi radikalizaciji mladih muslimana. “U arapskom i islamskom svijetu postoji snažna emocionalizacija zbog brojnih mrtvih u pojasu Gaze“.
Vedran Džihić takođe smatra da trenutni događaji na Bliskom istoku doprinose novom talasu radikalizacije. Na zapadnom Balkanu rat u Gazi se doživljava kao svjetski sukob protiv muslimana, kaže ovaj stručnjak i dodaje da mnogi imaju osjećaj da “Zapad oplakuje mrtvu djecu u Ukrajini, a o Gazi ćuti”. To dovodi do ogorčenosti, buđenja antizapadnih osjećanja i antisemitizma, ocjenjuje Džihić.
Politika Srbije takođe se doživljava kao ambivalentna. S jedne strane, ta zemlja međunarodno podržava palestinsku stvar dok s druge strane od 7. oktobra 2023. kada je teroristički Hamas izvršio masakar u Izraelu, isporučuje oružje Izraelu.
Socijalna nepravda i nezadovoljstvo
Većina muslimana u BiH te Sandžaku odbacuje ekstremne tendencije kao zloupotrebu njihove religije. Islamska zajednica se jasno distancirala od terorističkog napada u Beogradu.
No osim rata u pojasu Gaze plodno tlo za radikalizaciju predstavljaju i socijalna nejednakost i neispunjeno obećanje o boljoj budućnosti nakon rata u BiH.
“Cijeli region je devedesetih doživio ogroman društveni i ekonomski pad”, kaže Vedran Džihić. “Nade u oporavak nisu se ostvarile.” Džihić pojašnjava da profitira samo mala, nova elita bliska režimima, dok se široke mase građana bore s marginalizacijom, i niskim životnim standardom blizu granice siromaštva. Među mladima postoji veliko nezadovoljstvo, konstatuje Džihić i dodaje da zbog toga svake godine desetine hiljada ljudi odlazi da živi i radi u inostranstvu.
“Ova situacija dovodi do frustracija i predstavlja plodno tlo za ekstremne ideologije, ne samo islamske, nego i za srpski nacionalizam”, kaže ovaj politikolog. On ocjenjuje da se među muslimanima u Sandžaku dodatno javlja i osjećaj da su diskriminisani i zanemareni od strane Srba te dodaje da nakon napada u Beogradu raste opasnost od antimuslimanskih osjećanja u Srbiji. To bi moglo dodatno pojačati spiralu frustracije i radikalizacije, upozorava politolog Džihić.
Oznake: BiH, islam, Radikalizam, Sandžak, zapadni Balkan