Novi svjetski poredak ne dolazi, on je već stigao i evo kako zapravo izgleda
Foto: Screenshot/Youtube
Kina je proslavila 80. godišnjicu svoje pobjede nad Japanom organizovanjem pažljivo režiranog događaja na kojem je 26 svjetskih lidera imalo priliku da sa podijuma posmatra impresivnu vojnu moć Pekinga.
Ova demonstracija sile bila je namjerna i ponovo je podstakla raspravu u zapadnim medijima o tome da li smo na pragu “novog svjetskog poretka” zasnovanog na Kini, koji bi zamijenio međunarodni “poredak zasnovan na pravilima” pod dominacijom SAD, navodi se u komentaru portala “The Conversation”, koji prenosimo:
Ali, kao neko ko piše o geopolitici, vjerujem da smo već tamo. Možda je još u promjeni, i SAD i dalje igraju veliku ulogu u njemu, ali novi svjetski poredak je počeo i kako se bude razvijao, izgledaće sve drugačije od onoga što zamjenjuje.
Kratka istorija svjetskih poredaka
Globalna istorija može se razumjeti kao uspon i pad različitih poredaka, definisanih kao dominantni odnosi moći određenog doba i prateće institucije i norme.
Od 1815. do 1880. godine, Ujedinjeno Kraljevstvo bilo je neospora svjetska supersila, sa carstvom i mornaricom koja je obuhvatala cijeli svijet. Period od 1880. do 1945. bio je obilježen imperijalnim rivalstvima, jer su druge zemlje uglavnom evropske i SAD nastojale da oponašaju britanski uspjeh i preuzmu njegovu dominaciju. To je zamijenio bipolarni sviet dviju suparničkih supersila, Sovjetskog Saveza i SAD, koji je obilježio period od 1945. do 1991.
Pad Sovjetskog Saveza označio je početak kratkog perioda, od 1991. do 2008. godine, jednopolarne dominacije zasnovane na globalnoj nadmoći SAD, njihovoj vojnoj moći i ekonomskoj snazi. Sa povlačenjem globalnog komunizma, SAD su povećale svoj uticaj, kao i uticaj međunarodnog poretka zasnovanog na pravilima, koji su pomogle da se uspostavi nakon 1945. godine, kroz institucije poput Svjetske trgovinske organizacije, Svjetske banke i Međunarodnog monetarnog fonda.
Međutim, to nije dugo trajalo pred izazovima dugog rata protiv terorizma, fijaska invazije na Irak, dugotrajne okupacije Avganistana i, na kraju, globalne finansijske krize 2008. godine, koja je potkopala američku snagu i oslabila domaću podršku ulozi Vašingtona kao svjetskog policajca.
Put ka multipolarnom svijetu
U posljednjih nekoliko godina pojavio se novi multipolarni svijet sa najmanje četiri različita izvora moći. SAD ostaju u središtu ovog svjetskog poretka. Imaju veliku teritoriju, dinamičnu ekonomiju i strateški luksuz velikih okeana na istoku i zapadu, kao i znatno manjih sila na sjeveru i jugu.
SAD su imale globalno vojno prisustvo i u prethodnom bipolarnom i unipolarnom poretku. Međutim, troškovi ovog imperijalnog preopterećenja podstakli su Vašington da dio tereta prebaci na svoje nekadašnje saveznike, što je dovelo do nove militarizacije u Evropi i Istočnoj Aziji, gdje većina zemalja sada teži povećanju vojne potrošnje.
Došlo je i do promjena u ekonomskim aranžmanima. U unipolarnom poretku SAD su promovisale slobodnu trgovinu bez prepreka i ekonomsku globalizaciju. To je rezultiralo globalnim premještanjem proizvodnje, što je zauzvrat izazvalo populistički otpor u zemljama u kojima je zaposlenost u proizvodnji bila uništena.
Danas ekonomski nacionalizam postaje mnogo češći slogan od slobodne trgovine. Nekada glavni zagovornik navodno otvorenih tržišta, SAD sada prednjače u obnavljanju carinskih barijera na nivoe koji na globalnoj sceni nisu viđeni decenijama.
Vojna pregrupisavanja i rastuće trgovinske barijere učiniće sve težim formiranje trajnih saveza. Na kratki rok SAD mogu iskoristiti svoju postojeću moć u svoju korist, ali na duži rok druge zemlje će vjerovatno početi da se udaljavaju od pretjeranog oslanjanja na SAD. Američki vijek, koji je izdavački magnat Henri Lus slavno opisao 1941. godine, u suštini je došao do kraja.
Kina je sada ravnopravan konkurent SAD i u ekonomskoj i u vojnoj moći. Pod snažnim vođstvom Si Đinpinga, Kina sve otvorenije teži ka više sinocentričnom svjetskom poretku sa institucijama i globalnim aranžmanom koji to prate. U tu svrhu okuplja osovinu otpora poretku kojim dominiraju SAD. Rusija, koja pati od postimperijalnog sindroma, važan je član tog saveza, ali ne i ravnopravan partner.
Moć Rusije ograničena je na uspostavljanje evroazijske sfere uticaja preko svojih bivših sovjetskih republika i na ometanje liberalnih demokratija. Ali u tome je Rusija više remetilački faktor nego arhitekta novog poretka.
A tu je i Evropa, koja se suočava sa onim što je britanski premijer Kir Starmer nazvao “generacijskim izazovom”, jer se SAD okreću od Evrope ka Indo-Pacifiku upravo dok Rusija predstavlja ozbiljniju prijetnju Evropi, naročito njenim najistočnijim državama.
Evropa se ponovo militarizuje poslije decenija demilitarizacije. Švedska i Finska su se pridružile NATO 2023. i 2024. godine. U narednim decenijama Evropa bi mogla da se pojavi kao nezavisan izvor i ekonomske i vojne moći, sa drugačijom agendom od SAD spremnija da se suprotstavi Rusiji, manje voljna da podrži Izrael i možda više spremna da sarađuje sa Kinom.
Ali sva tri centra moći SAD, Kina i Evropa suočavaće se sa sličnim, ali i jedinstvenim unutrašnjim izazovima.
Sve tri sile imaju usporene ekonomije i stareće stanovništvo. SAD se suočavaju sa rastućom nejednakošću i političkom nestabilnošću dok prelaze iz liberalne demokratije ka kompetitivnom autoritarizmu. Kina ima neprovjerenu vojsku, nadolazeću demografsku krizu, posrćuću ekonomiju i predstojeću borbu za nasljedstvo.
Novi svjetski poredak ne dolazi, on je već stigao i evo kako zapravo izgleda
Kina je proslavila 80. godišnjicu svoje pobjede nad Japanom organizovanjem pažljivo režiranog događaja na kojem je 26 svjetskih lidera imalo priliku da sa podijuma posmatra impresivnu vojnu moć Pekinga.
Ova demonstracija sile bila je namjerna i ponovo je podstakla raspravu u zapadnim medijima o tome da li smo na pragu “novog svjetskog poretka” zasnovanog na Kini, koji bi zamijenio međunarodni “poredak zasnovan na pravilima” pod dominacijom SAD, navodi se u komentaru portala “The Conversation”, koji prenosimo:
“Svijet gleda u ponor trećeg svjetskog rata”: Putin aktivirao strateške nuklearne bombardere
“Svijet gleda u ponor trećeg svetskog rata”: Putin aktivirao strateške nuklearne bombardere
Nećemo stati dok Putin ne padne, vraćamo se samo u tenku: Moskva ni jednu jedinicu ne gleda s tolikim prezirom
Nećemo stati dok Putin ne padne, vraćamo se samo u tenku: Moskva ni jednu jedinicu ne gleda s tolikim prezirom
Ali, kao neko ko piše o geopolitici, vjerujem da smo već tamo. Možda je još u promjeni, i SAD i dalje igraju veliku ulogu u njemu, ali novi svjetski poredak je počeo i kako se bude razvijao, izgledaće sve drugačije od onoga što zamjenjuje.
Kratka istorija svjetskih poredaka
Globalna istorija može se razumeti kao uspon i pad različitih poredaka, definisanih kao dominantni odnosi moći određenog doba i prateće institucije i norme.
Od 1815. do 1880. godine, Ujedinjeno Kraljevstvo bilo je neospora svjetska supersila, sa carstvom i mornaricom koja je obuhvatala cijeli svijet. Period od 1880. do 1945. bio je obilježen imperijalnim rivalstvima, jer su druge zemlje uglavnom evropske i SAD nastojale da oponašaju britanski uspjeh i preuzmu njegovu dominaciju. To je zamijenio bipolarni svijet dviju suparničkih supersila, Sovjetskog Saveza i SAD, koji je obilježio period od 1945. do 1991.
Pad Sovjetskog Saveza označio je početak kratkog perioda, od 1991. do 2008. godine, jednopolarne dominacije zasnovane na globalnoj nadmoći SAD, njihovoj vojnoj moći i ekonomskoj snazi. Sa povlačenjem globalnog komunizma, SAD su povećale svoj uticaj, kao i uticaj međunarodnog poretka zasnovanog na pravilima, koji su pomogle da se uspostavi nakon 1945. godine, kroz institucije poput Svjetske trgovinske organizacije, Svjetske banke i Međunarodnog monetarnog fonda.
Međutim, to nije dugo trajalo pred izazovima dugog rata protiv terorizma, fijaska invazije na Irak, dugotrajne okupacije Avganistana i, na kraju, globalne finansijske krize 2008. godine, koja je potkopala američku snagu i oslabila domaću podršku ulozi Vašingtona kao svjetskog policajca.
Put ka multipolarnom svijetu
U posljednjih nekoliko godina pojavio se novi multipolarni svijet sa najmanje četiri različita izvora moći. SAD ostaju u središtu ovog svjetskog poretka. Imaju veliku teritoriju, dinamičnu ekonomiju i strateški luksuz velikih okeana na istoku i zapadu, kao i znatno manjih sila na sjeveru i jugu.
SAD su imale globalno vojno prisustvo i u prethodnom bipolarnom i unipolarnom poretku. Međutim, troškovi ovog imperijalnog preopterećenja podstakli su Vašington da dio tereta prebaci na svoje nekadašnje saveznike, što je dovelo do nove militarizacije u Evropi i Istočnoj Aziji, gdje većina zemalja sada teži povećanju vojne potrošnje.
Došlo je i do promena u ekonomskim aranžmanima. U unipolarnom poretku SAD su promovisale slobodnu trgovinu bez prepreka i ekonomsku globalizaciju. To je rezultiralo globalnim premeštanjem proizvodnje, što je zauzvrat izazvalo populistički otpor u zemljama u kojima je zaposlenost u proizvodnji bila uništena.
Danas ekonomski nacionalizam postaje mnogo češći slogan od slobodne trgovine. Nekada glavni zagovornik navodno otvorenih tržišta, SAD sada prednjače u obnavljanju carinskih barijera na nivoe koji na globalnoj sceni nisu viđeni decenijama.
Vojna pregrupisavanja i rastuće trgovinske barijere učiniće sve težim formiranje trajnih saveza. Na kratki rok SAD mogu iskoristiti svoju postojeću moć u svoju korist, ali na duži rok druge zemlje će vjerovatno početi da se udaljavaju od pretjeranog oslanjanja na SAD. Američki vek, koji je izdavački magnat Henri Lus slavno opisao 1941. godine, u suštini je došao do kraja.
Kina je sada ravnopravan konkurent SAD i u ekonomskoj i u vojnoj moći. Pod snažnim vođstvom Si Đinpinga, Kina sve otvorenije teži ka više sinocentričnom svjetskom poretku sa institucijama i globalnim aranžmanom koji to prate. U tu svrhu okuplja osovinu otpora poretku kojim dominiraju SAD. Rusija, koja pati od postimperijalnog sindroma, važan je član tog saveza, ali ne i ravnopravan partner.
Moć Rusije ograničena je na uspostavljanje evroazijske sfere uticaja preko svojih bivših sovjetskih republika i na ometanje liberalnih demokratija. Ali u tome je Rusija više remetilački faktor nego arhitekta novog poretka.
A tu je i Evropa, koja se suočava sa onim što je britanski premijer Kir Starmer nazvao “generacijskim izazovom”, jer se SAD okreću od Evrope ka Indo-Pacifiku upravo dok Rusija predstavlja ozbiljniju prijetnju Evropi, naročito njenim najistočnijim državama.
Evropa se ponovo militarizuje poslije decenija demilitarizacije. Švedska i Finska su se pridružile NATO 2023. i 2024. godine. U narednim decenijama Evropa bi mogla da se pojavi kao nezavisan izvor i ekonomske i vojne moći, sa drugačijom agendom od SAD spremnija da se suprotstavi Rusiji, manje voljna da podrži Izrael i možda više spremna da sarađuje sa Kinom.
Ali sva tri centra moći SAD, Kina i Evropa suočavaće se sa sličnim, ali i jedinstvenim unutrašnjim izazovima.
Sve tri sile imaju usporene ekonomije i stareće stanovništvo. SAD se suočavaju sa rastućom nejednakošću i političkom nestabilnošću dok prelaze iz liberalne demokratije ka kompetitivnom autoritarizmu. Kina ima neproverenu vojsku, nadolazeću demografsku krizu, posrćuću ekonomiju i predstojeću borbu za nasljedstvo.
Na kraju, Evropa je pritisnuta nacionalističkim populizmom i rastućim troškovima socijalne zaštite upravo u trenutku kada se vojni izdaci povećavaju.
Rast Globalnog juga
Ova trodjelna podjela neobično podsjeća na trostruku globalnu podjelu iz romana Džordža Orvela “1984”, gde su Okeanija, Evroazija i Istazija vodile stalni rat sa promjenljivim saveznicima.
Ali Orvel je pisao u vrijeme kada je veliki dio onoga što se danas naziva Globalni jug bio ili pod neformalnom ili formalnom kontrolom supersila. Sada to više nije slučaj, posebno kada su u pitanju veće zemlje poput Brazila, Indije i Indonezije.
Globalni jug još uvijek nije koherentan blok, već prije neformalni aranžman nezavisnih aktera koji uglavnom balansiraju između velikih sila.
Svijet u previranju
Ipak, ništa od ove nove globalne realnosti ne znači da su stvari sada čvrsto postavljene. Zapravo, novi svetski poredak nalazi se u stanju uzburkanih promjena koje obećavaju godine bolnog prilagođavanja. I SAD i Kini su potrebni saveznici, a zemlje Globalnog juga nastaviće da balansiraju između suparničkih sila.
Kao takav, svijet ulazi u proces stalnog nadmetanja dok velike sile traže saveze i istovremeno se nose sa unutrašnjim pritiscima. U tom haotičnom status kvo, mnoga pitanja ostaju otvorena: Ko će biti najefikasniji u izgradnji trajnih saveza? Hoće li Kina uspeti da savlada svoje unutrašnje izazove? Hoće li Evropa uspjeti da se konsoliduje? Hoće li Rusija nastaviti da djeluje remetilački? Može li svijet poslije Trampa u SAD, posle Putina u Rusiji i posle Sija u Kini krenuti u potpuno drugačijem pravcu?
I postoji jedno veliko pitanje iznad svih ostalih: Da li velike sile mogu da upravljaju svojom konkurencijom kroz zajedničke globalne interese, kao što su borba protiv klimatskih promjena, zagađenja životne sredine i prjetnji od pandemije? Ili će sve veći sukob u novoosporavanim oblastima Arktika, sajber prostora, svemira i okeanskog carstva, kao i u postojećim geopolitičkim žarištima, pokrenuti otvoreni sukob?
Svi svjetski poretci dolaze do kraja. Nada je da će stari to učiniti uz kiknjavu i plač, ali ne i uz veliki prasak, prenosi Telegraf.rs.
Oznake: Putin, Si Đinping
