Obračun iz 1737. godine: Austrijski topovi na Laušu i metež nakon iznenadnog napada
PIŠE: Prof. dr Boro Bronza za Banjaluka.net – o istoriji odnosa prostora Republike Srpske i Mađarske do kraja Prvog svjetskog rata (3)
U Kraljevstvu Srbiji, koje su Habzburgovci osnovali nakon pobjede 1718. godine, postojali su organizacioni problemi koji su imali regionalnu dimenziju, pa su se doticali i organizacije granice na prostoru sjeverne Bosne. Posljedica Rakocijevog ustanka bila je generalno veća kontrola nad mađarskim institucijama od strane bečke centrale, te konstantno nastojanje da se što više ingerencija, pa i teritorija, izuzme ispod mađarske jurisdikcije. U tom kontekstu je bilo i spriječavanje Mađarskog Kraljevstva u njegovim namjerama da mu u eventualnim budućim osvajanjima novih teritorija neke od njih budu pridodane po prirodnom, odnosno istorijskom pravu.
Takva situacija se dogodila s potpisivanjem mirovnog ugovora u Požarevcu 1718. godine. Mala Vlaška, Banat, sjeverna Srbija i sjeverna Bosna su svi bili predmeti mađarskog interesa, te ih je po mišljenju Mađarske dvorske kancelarije trebalo inkorporirati u Mađarsko Kraljevstvo. Pogotovo su bili žestoki zahtjevi Mađarske dvorske kancelarije za prostorom sjeverne Srbije. Međutim, sam car Karlo VI (1711-1740) nikako nije želio da Srbija dođe pod mađarsku upravu. Još u toku pregovora u Požarevcu car je izdao naredbu o zabrani tog čina. Dvorski ratni savjet je 10. jula 1718. poslao dopis Eugenu Savojskom da spriječi dalje djelovanje Mađarske kancelarije u tom pravcu.
Savojski princ, koji je bio najmoćnija ličnost Habzburške Monarhije u tom trenutku, carevu naredbu je brzo proveo u djelo, tim prije što je iz perioda Rakocijevog ustanka gajio stanovitu netrpeljivost prema Mađarima. Štaviše, on sam je još 21. juna 1717. godine saopštio da se Banat nikad ne smije nalaziti u okvirima Mađarske. S protokom rata razvio je stavovove i prema drugim osvojenim oblastima. Za Malu Vlašku je predvidio njeno inkorporiranje u Transilvansku generalnu komandu, za Srbiju status posebne oblasti, kao u slučaju Banata, a za sjevernu Bosnu je austrijski vojskovođa predložio njeno stapanje sa postojećom Vojnom krajinom. Svi njegovi prijedlozi su pretočeni u stvarnost. Mađarsko Kraljevstvo tako nije uvećano 1718. godine.
Prisvajanje najsjevernijeg pojasa
Primarne posljedice mirovnog ugovora za Austriju i njenu politiku prema prostoru Bosanskog pašaluka ogledale su se u austrijskom prisvajanju najsjevernijeg pojasa prostora Bosne što je bilo posebno fiksirano četvrtim, petim i šestim članom. Četvrti član mirovnog ugovora je posebno govorio o granici na Uni, pri ušću u Savu, sa naglaskom na predaju Dubice i Jasenovca Habzburškoj Monarhiji, kao i svih riječnih ostrva koja su postojala na potezu Une od Novog do ušća u Savu. Peti član je govorio o granici oko Novog, odnosno o povratku teritorija pod vlast Austrije, kako je to bilo prije razgraničenja koje je konačno provedeno 1703. godine. Šesti član mirovnog ugovora je govorio o pomjeranju granice koja je nakon 1699. godine išla rijekom Savom na prostor južno od rijeke, a udaljenost granične linije je varirala u zavisnosti od okolnosti.
Austrija je dobila značajan niz utvrđenja i palanki u najsjevernijem pojasu Bosanskog pašaluka. Habzburgovcima su pripali Bijeljina, Brčko, Brod, Kobaš, (stari) Jasenovac, (stara) Dubica, Kostajnica, Novi Novi i Furjan, te na liniji od Novog do Bijeljine pojas zemljišta južno od Une i Save, u prosječnoj širini od 15 kilometara. Na istoku se ta širina povećavala, pa je na potezu kod Bijeljine, u blizini Drine, iznosila i preko 30 kilometara. Tokom narednih 25 godina Austrijanci su dominirali sjevernim dijelom prostora današnje Republike Srpske, ali sami Mađari, iako značajan segment i faktor Habzburške Monarhije, nisu imali puno udjela u toj dominaciji. Srbi su u svojoj orijentaciji i dalje bili podijeljeni između austrijskih i mađarskih interesa, smatrajući u određenim prilikama da im više odgovaraju jedni, a u drugima drugi.
Novi povoljni obrat situacije za Mađare je nastao u narednom ratu Austrije i Turske (1737-1739), koji je za razliku od prethodna dva bio prava katastrofa za Habzburgovce i istovremeno svjevrsna renesansa osmanske moći na Zapadnom Balkanu. U nizu uspjeha 1737. i 1738. godine, dodatno ohrabreni različitim vidovima francuske pomoći, Osmanlije su pokrenuli novi vid ideološko-političke ofanzive protiv Habzburgovaca, pozivajući se na Rakocijevo nasljeđe u okvirima uvijek aktuelnog mađarskog pitanja. Ferenc Rakoci je umro aprila 1735. godine u blizini Istanbula. U pretenzijama na mađarsku krunu nasljedio ga je sin Jožef. Sultan Mahmud I je u situaciji novog rata odlučio da aktivira Rakocijeve, što je bila taktika koju je pripremio i uporno čuvao za pogodnu situaciju još njegov prethodnik Ahmed III, prilikom Rakocijevog bijega iz Mađarske 1711. godine. Na nagovor uticajnog Ahmed-paše i velikog vezira Jegen Muhamed-paše, januara 1738. sultan je proglasio mladog Rakocija kraljem Ugarske i knezom Transilvanije.
Najjednostavnija varijanta prodora
Iako se moglo očekivati da taj potez neće dovesti do značajnih turbulencija u Habzburškoj Monarhiji, sultan mu je formalno pridao veliki značaj, jer to je faktički bila jedina situacija u cijelom 18. vijeku kada su Osmanlije bar naizgled djelovali toliko moćno da su mogli proglašavati nove vladare u Panoniji, što je podsjećalo na razdoblja njihove superiornosti u 16. i 17. vijeku. Sam Jožef Rakoci je revnosno prihvatio ulogu koju mu je dodijelio sultan, ali se brzo pokazalo da on nije u poziciji da podigne ustanak u Mađarskoj, što su Osmanlije priželjkivali. Karlo VI je raspisao ucjenu za novog mađarskog pobunjenika, a papa Kliment XII (1730-1740) ga je ekskomunicirao. Nakon toga niko u Mađarskoj nije se usudio da podrži Rakocijeve zahtjeve za krunom. Nakon nekoliko mjeseci on je umro u Černoj Vodi u Dobrudži, pa je tako definitivno završen sultanov pokušaj da putem angažmana porodice Rakoci destabilizuje Habzburšku Monarhiju. Austrija je, međutim, mirom u Beogradu 1739. godine izgubila teritorije u sjevernoj Bosni i sjevernoj Srbiji koje je osvojila u prethodnom sukobu.
Za današnji prostor Republike Srpske tokom rata 1737-1739 ubjedljivo najznačajniji događaj bila je Banjolučka bitka, čiji se vrhunac dogodio početkom avgusta 1737. godine. Princ Hildburghauzen je predvodio centralne habzburške trupe za napad prema najazapadnijem osmanskom pašaluku. Uprkos razradi različitih varijanti i direktivama upućenim uhodama da proučavaju alternativne pravce sa zapada, Austrijanci su se odlučili za najjednostavniju varijantu prodora prema Banjoj Luci – sa sjevera, od Gradiške kroz Lijevče polje. Nakon trodnevnog rasporeda sa sjeverne i zapadne strane grada, 27. jula je počeo artiljerijski napad.
Na brdu Lauš, zapadno iznad grada, Austrijanci su postavili dvije artiljerijske baterije, sa po šest topova. Artiljerija je bila raspoređena i na drugim mjestima, tim prije što su Hildburghauzenove trupe brzo napravile pontonski most prko Vrbasa, kojim su neki dijelovi vojske prešli na desnu obalu Vrbasa, pa su ugrožavali tvrđavu i sa istoka. Osmanska vojska, koju je predvodio Ali-paša Hećim-oglu, uspjela se preko šumovitih brdskih predjela sa juga neopaženo privući do same Banje Luke, u noći između 3. i 4. avgusta. Uz učešće oko 4.000 osmanskih vojnika koji su u tom trenutku bili u opsjednutoj tvrđavi. Ali-paša je imao odličnu priliku da iznenadnim napadom porazi Hiddburgauzenovu vojsku. Nekoliko sati kasnije počeo je napad turske vojske. Među Austrijancima je nastao pravi metež. Usljedio je najveći austrijski poraz na prostoru Bosanskog pašaluka tokom cijelog 18. vijeka.
Decenije nakon rata 1737-1739 donijele su značajno zatišje u kontekstu razvoja politike Habzburške Monarhije prema prostoru Zapadnog Balkana u cjelini, pa tako i u okvirima razvoja pozicioniranja posebne mađarske političke komponente habzburškog konglomerata. Konačno, tokom 1780-ih godina, sa usponom fenomena nacionalizma u Evropi, te njegovim sve direktnijim implikacijama u kompleksnim okvirima Habzburške Monarhije ponovo je rastao uticaj Mađarske državne kancelarije. Taj uticaj je dodatno dobio na značaju i sa likvidacijom Ilirske dvorske deputacije 1777. godine. Mnogobrojni dopisi upućeni Beču od strane Kancelarije oko toga čina, bili su svjedočanstvo namjera mađarske komponente da još više dobije na značaju i oko regulisanja organizacije srpskog stanovništva u svim dijelovima Monarhije, što se reflektovalo i u pokušajima reorganizacije srpske crkvene uprave.
Nasljednik mađarskih kraljeva
Neposredno nakon smrti carice Marije Terezije (1740-1780), novembra 1780. godine, Mađarska državna kancelarija je centralnoj vladi u Beču iznijela svoje jasne stavove o organizaciji politike oko „Mađarskog primorja“ – „Regii Gubernii Litoralis Hungarii“ – odnosno oblasti na obalama Jadranskog mora koje su ulazile u sastav Mađarskog Kraljevstva, a koje su se graničile sa posjedima Mletačke Republike. U tom kontekstu je bilo posebno ilustrativno nastojanje ove institucije da u svojim rukama što više centralizuje i mogućnosti upliva na različite aspekte provođenja vanjske politike cijele Monarhije, što je u perspektivi vodilo i značajnijem involviranju mađarskih interesa u predstojeći rat sa Turskom.
Uz probleme sa unutrašnjim javnim mnijenjem austrijska vlada je sve više imala poteškoće sa razvojem nacionalnih težnji kod pojedinih naroda u Monarhiji. Liberalne ideje koje su dovele do revolucije u Francuskoj djelovale su u određenoj mjeri i na prostoru Habzburške Monarhije. Ključni problemi nakon 1785. godine bili su pokreti Nizozemaca (Belgijanaca) i Mađara, u velikoj mjeri izazvani nespretnom centralističkom politikom.
Iako Josip II, sin i nasljednik Marije Terezije (1780-1790), objektivno, nije imao pretenziju uvođenja germanizacije i centralizacije zbog nacionalnih razloga, nego zbog efikasnije administracije, Mađari i Belgijanci žestoko su se pobunili zbog ukidanja svojih starih ustavnih prava, te uvođenja njemačkog jezika kao jedinog zvaničnog u administrativnoj prepisci. Njemački jezik je kao jedini službeni jezik u državnoj administraciji uveden proglasom od 26. aprila 1784. Iste godine kruna svetog Stefana, mađarska kraljevska kruna, prenesena je u Beč i pohranjena u carsku riznicu. Josip II nije imao nikavih namjera da se formalno kruniše za mađarskog kralja. Otpor Belgijanaca se već 1787. pretvorio u ustanak, a Mađari, koji su za Austriju bili mnogo veći problem, često su dolazili u dodir sa pruskim i francuskim vlastima kojima je politička nestabilnost u Monarhiji išla u korist.
Politika Josipa II u okviru postavljanja prema Zapadnom Balkanu kao i prema konzervativnim stavovima pape Pija VI (1775-1799) oko organizacije odnosa kraljevske i papske vlasti, u velikoj mjeri je bila nastavak ranije politike mađarskih vladara, koji su, naročito u razdoblju od 13. do 16. vijeka nastojali da pokažu svoju nezavisnost u odnosu na pape u smislu vjerskog djelovanja na prostoru njihovog kraljevstva. Josip II je konstantno naglašavao da mu Bosna i Hercegovina pripadaju upravo na osnovu toga što su nekad pripadale mađarskim kraljevima, kojima je on nasljednik. To se ogledalo i u ukidanju jednog dijela katoličkih samostana u Austriji, kao i u ne baš srdačnim odnosima sa papom prilikom susreta u Beču 1782. godine.
(nastaviće se)
Oznake: Mađarska
Detalji akcije ”Kandidat”: Uhapšeni članovi komisije, među njima i Miloš Radonjić
