Plastični čep koji bode u nos simbol je onog što koči Evropu
Čepovi vezani uz plastične boce koji ljude bodu u nos dok piju postali su simbolom kritičara koji smatraju da EU zbog pretjerane regulacije i birokratizacije zaostaje za zemljama poput SAD-a i Kine u ekonomiji i inovacijama.
No, dok takvi čepovi imaju određeno opravdanje jer se lako gube u okolišu i vrlo su čvrsti pa su jedan od najčešćih i najštetnijih morskih otpadaka, postoje problemi koji zaista usporavaju razvoj EU.
EU nije tako neslobodna kako se čini
Na samom početku ipak treba reći, kako u Ekonomskom Labu navodi ekonomista Velimir Šonje, da se neke zemlje članice EU ubrajaju među najslobodnije ekonomije na svijetu, da SAD više nije najbolji primjer slobode i deregulacije, naročito ne u režiji Donalda Trampa i Ilona Maska, te da se na nivou Organizacije za ekonomsku saradnju i razvoj (OECD) već godinama promovišu načela „pametne regulacije“, odnosno deregulacije koja uklanja prepreke razvoju, ali zadržava osnovne zaštitne mehanizme.
Poljska kao predvodnica deregulacije
U EU po tom pitanju sve snažniji pritisak dolazi i iz država članica. Tu se posebno istakla Poljska na čelu s Donaldom Tuskom. To se, tvrdi Šonje, zbiva čak i u Hrvatskoj u okviru procedura pristupanja OECD-u.
Ekonomski analitičar Damir Novotny optimistično gleda na budućnost Evrope i smatra da većina kritika na njen račun dolazi od njenih političkih protivnika.
„Visok nivo regulacije doista je prisutan u EU. Savremena praksa međutim pokazuje da ni potpuni izostanak regulatornih propisa ne može biti preduslov za ubrzavanje ekonomskog razvoja i blagostanja. Upravo suprotno, jasna regulatorna pravila pretpostavka su za ekonomski uspjeh, kako to pokazuje veliko istraživanje koje su 2012. objavili nobelovci Daron Asemoglu i Džejms Robinson u knjizi Zašto nacije propadaju?. Kada bi regulacija bila jedina prepreka rastu blagostanja, najrazvijenije zemlje bile bi one u kojima ne postoje regulatorna pravila, a tome nije tako“, kaže Novotny.
Problem GDPR-a
Ipak, neke kritike stoje. Jedan od očitijih primjera je rigorozna Opšta uredba o zaštiti podataka (GDPR). Iako je osmišljena da zaštiti privatnost građana, u praksi je stvorila značajne administrativne barijere. Neke studije pokazale su da je usmjerila kompanije prema manjim inovacijama umjesto prema velikim iskoracima.
Naime, svaka inovacija koja koristi lične podatke (AI alati, zdravstvene tehnologije i sl.) mora zadovoljiti GDPR standarde. Što je inovacija radikalnija, to je teže i skuplje postići i dokazati usklađenost. Kod manjih inovacija u postojećim proizvodima usklađivanje je jednostavnije jer se nadograđuje ono što je već usklađeno.
Novotny kaže da je insistiranje na zaštiti ličnih podataka, kakvo postoji u EU, prije svega političko pitanje povezano s razumijevanjem demokratije i ličnih sloboda.
„Tržišno orijentisani ekonomski sistemi temelje se na individualnim, a ne kolektivnim ekonomskim inicijativama, koje su u 19. i 20. vijeku donijele globalni prosperitet nikada viđen u istoriji čovječanstva.
Ekonomski kolektivizam, iako je u drugoj polovini 20. vijeka doživio potpuni krah, i dalje je prisutan u svijesti dijela građana EU, naročito u bivšim komunističkim zemljama. Pravila zaštite ličnih podataka upravo predstavljaju jednu od okosnica borbe protiv jačanja države u odnosu na pojedinca i širenja populističkog kolektivizma“, tumači Novotny.
Problem regulacije umjetne inteligencije
Umjetna inteligencija unijela je još jedan sloj kompleksnosti u ovu priču. EU je 2024. usvojila AI Act koji ide za tim da ljudi koji koriste AI sisteme ne budu izloženi diskriminaciji, manipulaciji, širenju lažnih informacija ili opasnim aplikacijama (npr. sistemi za prepoznavanje lica u javnosti).
Zakon bi takođe trebalo da osigura da AI ne ugrozi temeljna prava, demokratske procese ili javnu bezbjednost, primjerice kroz neetične algoritme.
Sara Čaudhari iz ICE Innovations, koja se bavi tehnološkim rješenjima pokretanim AI-jem, istakla je da „jasna pravila mogu pomoći, no ako postanu previše restriktivna, istraživanja i razvoj sele se negdje drugdje“.
U EU je u tom kontekstu posebno odjeknulo upozorenje Marija Dragija, bivšeg premijera Italije i guvernera Evropske centralne banke, koji je 2024. istakao da EU već kaska u tehnološkoj utrci te da su „prekomjerne regulacije i sporost institucija među glavnim razlozima zaostatka“.
Novotny smatra da Dragi nije potpuno u pravu.
„Naime, EU je u nekim područjima primjene AI-ja naprednija od SAD-a i Kine. Preko 600 njemačkih startapova uspješno razvija primjenu umjetne inteligencije u različitim područjima. Primjerice, u kontekstu ubrzanog razvoja odbrambene industrije, startap Helsing GmbH iz Minhena postao je svjetski lider u primjeni AI-ja u borbenim dronovima i kroz nekoliko godina povećao svoju vrijednost na preko 200 milijardi eura“, dodaje.
Regulacije GMO-a
Jedan od problema EU je i to što su regulacije za GMO-e i biotehnologiju toliko stroge da je većina evropskih istraživanja preseljena u SAD i Aziju. Novotny kaže da je regulacija GMO-a u EU takođe političko pitanje, povezano sa stavovima Katoličke crkve.
„Iako su istraživanja pokazala da GMO-i nisu štetni za zdravlje, otpor javnosti i političara EU je velik, uprkos činjenici da su se prvi pokusi genetske modifikacije dogodili upravo u Evropi“, tumači.
Klinička ispitivanja
Slično vrijedi i za klinička ispitivanja – dok su u SAD-u procedure brže i fleksibilnije, u EU su spore i skupe, što usporava razvoj novih lijekova.
Primjerice, u SAD-u je proces odobravanja kliničkih ispitivanja centralizovan kroz Agenciju za hranu i lijekove (FDA), što omogućava brže donošenje odluka. U EU, iako postoji Evropska agencija za lijekove (EMA), odobrenja se u praksi često moraju ishodi i od nacionalnih tijela svake članice.
Međutim, Novotny ističe da je evropska farmaceutska industrija ipak najrazvijenija na svijetu.
„Najvažnije farmaceutske inovacije, među kojima i najuspješnije cjepivo protiv kovida, nastale su u Evropi. U pogledu kliničkih ispitivanja novih lijekova, EU je ipak konzervativnija od SAD-a pa tu postoji prostor za liberalizaciju“, kaže Novotny.
„EU je odustala od mnogih radikalnih ideja zelenih“
Evropska Zelena tranzicija kroz Green Deal i sisteme trgovanja emisijama CO₂ takođe postavlja visoke ciljeve, no na sličan način stvara opterećenja za industriju. Ipak, kako navodi Ekonomski Lab, EU je nedavno donijela neke važne mjere deregulacije.
Primjerice, Omnibus paket iz 2025. namijenjen je smanjenju regulatornog troška vezanog uz okolišno izvještavanje, uz očekivana rasterećenja od oko 6 milijardi eura i poticaj investicijama u visini od oko 50 milijardi.
„Stop-the-clock“ direktiva iz aprila 2025. omogućava odgodu primjene zahtjeva iz nekih zelenih direktiva te predviđa podizanje pragova za njihovu primjenu. Npr. firme s manje od 1.000 zaposlenih ili prihodom ispod 50 miliona eura biće izuzete iz primjene, dok će se pravila za veće subjekte pojednostaviti.
EU je takođe ublažila ciljeve smanjenja emisija CO₂ za nova vozila, produživši rokove za njihovo ostvarenje.
Novotny kaže da su zbog velikih društvenih promjena u 1980-ima iz kojih su nastali zeleni politički pokreti, te činjenice da su brojni evropski političari razvili svoje stavove u tom razdoblju, zelene politike postale sastavni dio javnih politika koje promovišu narodnjačke stranke političkog centra.
„No, Zelena tranzicija EU je, po svemu sudeći, odustala od mnogih radikalnih ideja te je ušla u svoju realističnu fazu“, ističe Novotny.
Poduzetništvo u EU nije ni blizu dinamično kao u SAD-u
Jedan od problema Evrope je i manjak dinamičnosti u preduzetništvu. Otvaranje i zatvaranje firmi u Evropi traje višestruko duže nego u SAD-u, što smanjuje sklonost riziku i guši startap scenu.
Novotny kaže da je preduzetništvo u EU zaista manje dinamično nego u SAD-u.
„Evropski ekonomski sistemi su značajno više pod uticajem anti-preduzetničkih ideja koje se mogu vidjeti kod dijela političkih stranaka. Sindikalni pokreti, koji su u pravilu suprotstavljeni preduzetnicima, takođe su izuzetno uticajni u Evropi. Ogroman privatni kapital evropskih građana je, za razliku od građana SAD-a, usmjeren prema bankama i nije sklon rizicima.
U cilju dinamiziranja preduzetničkog sektora u EU bilo bi potrebno razviti novi društveni dogovor koji bi uspostavio novu ravnotežu između potrebe visoke sigurnosti finansijske imovine građana i potrebe za kapitalom u preduzetničkom sektoru koji nosi određenu razinu rizika“, tumači.
Kulturne barijere
No, problem nije samo u regulaciji i birokratiji. Kulturne barijere, u kojima se više cijeni stabilnost nego preduzetnički rizik, takođe igraju značajnu ulogu. To posebno vrijedi na katoličkom jugu Evrope, no događa se čak i u Švedskoj koja je poznata po otvorenom tržištu.
Naime, iako Stokholm i okolina imaju snažnu startap scenu s firmama poput Spotifaja ili Klarne, istraživanja su pokazala da šira poslovna zajednica i dalje snažno favorizuje stabilnost, a investitori pokazuju manju sklonost riziku nego u SAD-u, gdje se propast firme često shvata kao iskustvo, a ne stigma.
Novotny podsjeća da su se s razvojem kapitalizma u Evropi u 18. vijeku razvile i anti-kapitalističke, marksističke ideje i sistemi.
„Zbog nesposobnosti tih sistema da stvaraju nove vrijednosti kojom bi se zadovoljile rastuće potrebe građana, marksistički koncepti organizovanja ekonomije doživjeli su kolaps. Povratak u kapitalizam rezultirao je relativno velikim brojem tranzicijskih gubitnika pa je veliki dio opšte javnosti u Evropi protivnik kapitalizma i preduzetništva, što nije slučaj u SAD-u, pa čak ni u Kini u kojoj sindikati ne postoje“, tumači Novotny.
Ekonomija u EU ne prati vrhunsku nauku
Još jedan problem u EU je nedovoljna povezanost naučnih institucija i privrede. Dok u SAD-u univerziteti i industrija tijesno sarađuju, u EU transfer znanja ide sporo.
To dovodi do paradoksa u kojem evropski naučnici stvaraju vrhunska istraživanja, ali se njihova komercijalizacija i primjena često događaju drugdje.
Novotny kaže da Evropa još uvijek nije uspostavila razvojni model koji bi pogodovao širenju znanja. „Međutim, uspjela je pratiti SAD u razvoju kreativnih djelatnosti, dakle ekonomskih djelatnosti koje se temelje na snazi ljudskog uma i talenta“, zaključuje Novotny.
Oznake: EU
