PORIJEKLO ZLATNOG LJILJANA Mihaljević: Srpski simbol zloupotrebljen za stvaranje bošnjačke nacije
Do sada nije postojala nijedna cjelovita naučna sinteza o pitanju porijekla zlatnog ljiljana čiji korijen seže duboko u hrišćansku kulturu i tradiciju. Ovaj simbol vezuje se za hrišćanske dinastije i države, a ljiljan je bio simbol Presvete Bogorodice.
Zbog toga su dvoje mladih istoričara, Milena Mihaljević i Dejan Došlić, odlučili da pišu o ovoj problematici. Nedavno su izdali naučnu knjigu „Od srebrnog krina do zlatnog ljiljana“.
RAZGOVARAO: Aleksandar Stojanović
Pitanje simbola oduvijek je značajno za formiranje jedne zajednice. Posebno u BiH, koja predstavlja državu kompleksnih društvenih, kulturoloških i duhovnih uticaja. .
Do takve situacije je došlo zato što je stvoren novi okvir u kome se on poima, a koji se zasniva na savremenom tumačenju i temporalnosti, odnosno uzima se u obzir samo vrijeme u kojem sada živimo. Upravo zato je bilo neophodno obraditi porijeklo i značnje ovog simbola, njegovu zloupotrebu, ali i zanemarivanje, kako bi se na naučno zasnovan način aktualizovalo ovo pitanje, kako u krugovima akademske zajednice, tako i u javnom prostoru.
U razgovoru za naš portal autorka Milena Mihaljević kaže da je zbog svega gorenavedenog je bilo neophodno obraditi porijeklo i značnje ovog simbola, njegovu zloupotrebu, ali i zanemarivanje, kako bi se na naučno zasnovan način aktualizovalo ovo pitanje, kako u krugovima akademske zajednice, tako i u javnom prostoru.
Ljiljan, zlatni, danas je simbol među Muslimanima/Bošnjacima. Kako je do toga došlo? Odakle je porijeklo tog simbola?
Mihaljević: Kolega Dejan Došlić je prilikom svog istraživanja ustanovio da prvi pomen ljiljana srećemo u Starom i Novom zavjetu, kao oličje čistote, čednosti, djevičanstva i Božije milosti zbog čega je vremenom postao simbol Presvete Bogorodice.
Ako tome dodamo njegovu vizuelnu predstavu sa tri lista koji se na gornjem dijelu spajaju u jednu cjelinu, aludirajući na Svetu Trojicu, čini se da je neupitan duboko religiozan hrišćaski karakter ovog simbola.
Iako je jedno vrijeme isticana teza o njegovoj arapskoj provenijenciji, ipak je u svjetskoj nauci dokazano da je njegova upotreba na novcu pojedinih arapskih vladara nastala pod zapadnim hrišćanskim uticajima. Sa širenjem hrišćanstva simbol ljiljana je počeo da se širi i u srpskim srednjovjekovnim zemljama.
Tako ga pronalazimo kod Nemanjića, na pečatima despota Stefana Lazarevića i Đurđa Brankovića, ali je svakako najpoznatiji onaj na grbu kralja Stefana Tvrtka I Kotromanića, preko kojeg je i ostao zapamćen kao simbol ove dinastije.
Kako onda postaje simbol Bošnjaka?
Mihaljević: Iako je jasno da je riječ o simbolu koji na ovim prostorima pripada srpskoj kulturno-istorijskoj bašitini, on je na određen način zloupotrebljen u posljednjoj fazi oblikovanja bošnjačke nacije.
Zapravo, oni su još od 1991. godine preko ovog simbola htjeli da se identifikuju sa srednjovjekovnom bosanskom državom, smatrajući da će povezivanjem stanovništva oko novog kolektivnog simbola uspjeti ujedno da im usade tradiciju koju su počeli prilagođavati potrebama stvaranja sintetičke bošnjačke nacije.
Insistirajući na navedenom, oni koji su od strane muslimanskog/bošnjačkog rukovodstva bili zaduženi za rješavanje obilježja u početku su htjeli da iskoriste vizuelnu predstavu grba i pečata kralja Stefana Tvrtka I Kotromanića pod krilaticom da je najpogodnija jer personifikuje suživot svih naroda na teritoriji BiH.
Međutim, odmah po proglašenju tzv. Republike BiH je postalo jasno da je u pitanju obična floskula jer su od početka rata Srbe i Hrvate povezivali sa drugim nacionalnim simbolima, dok su ljiljan isticali kao sopstveno obilježje.
Zbog navedenog je grb Stefana Tvrtka I Kotromanića, sa sitnim izmjenama u boji, prihvaćen kao grb tzv. Republike BiH, dok je njegova predstava na bijeloj podlozi usvojena je kao zastava. Da su ovaj simbol htjeli isključivo da vežu za sebe, najbolje svjedoči činjenica da je on bio noseći element u gotovo svim vojničkim obilježjima i nominacijama tzv. ARBiH.
Ima li naše krivice u tome što oni predstavljaju taj simbol kao svoj? Da li smo mi svojim odricanjem doprinijeli tome? Šta mislite koliko ljudi zna da se ljiljan nalazi na grbu Srbije?
Mihaljević: U trenutku kada su na sjednici Skupštine SR BiH od 27. februara 1991. godine poslanici Stranke demokratske akcije pokrenuli inicijativu za promjenu obilježja, još uvijek nisu postojali prijedlozi grba koji su podrazumijevali simbol ljiljana. Samo se spominjalo da se stilizuje neki od onih koji su upotrebljavani u srednjovjekovnoj bosanskoj državi, tako da ne možemo reći da su srpski poslanici u ovom tijelu bili protiv tog motiva.
Kasnije, kada je Stručna podgrupa, zadužena od strane Skupštine SR BiH, predložila svoja rješenja koja su podrazumijevala grb distatije Kotromanića sa određenim izmjenama, ona nikada nisu ušla u ustavnu proceduru zbog izbijanja rata pa ne možemo sa sigurnošću tvrditi kakav stav bi imali prema njima.
S druge strane, po proglašenju Republike Srpskog naroda u BiH 9. januara 1992. godine, pred srpskim poslanicima su se našli ozbiljni zadaci koji su podrazumijevali donošenje mnogih odluka vezanih za njen opstanak. Takođe, treba imati u vidu da su srpski poslanici konačno izabrali privremena rješenja državnih simbola u avgustu 1992. godine, koja su podrazumijevala grb Nemanjića i zastavu crveno-plavo-bijele boje. Dakle, oni su to učinili kasnije nego što je tzv. Republike BiH, odnosno tzv. ARBiH, usvojila svoja. Moguće da je i to uticalo na njihovu odluku da motive sa grba Kotromanića ne uključe u svoja obilježja, jer bi time na određeni način mogli zbuniti stanovništvo.
Na političkom planu sve je bilo uslovljeno trenutnom situacijom. A kakva je svijest o porijeklu ljiljana bila među narodom?
Mihaljević: Početkom devedesetih, izuzimajući sporadične primjere koji su izlazili iz pera srpske akademske zajednice, ukazujući na to da je dinastija Kotromanića imala srpski predznak, većina stanovništva nije imala jasno izgrađenu svijest o tome, a kamoli da simbol ljiljana treba da doživljava kao nešto sebi blisko.
U simboličkom smislu Srbi su se okretali ka integralističkom, identifikujući se sa elementima koji su ukazivali na jedinstvo srpskog nacionalnog korpusa. U ovom slučaju bez sumnje to je bio grb Nemanjića, koji je izabran za zvanično obilježje jer je stanovništvu bio blizak, a i simbolizovao je jednistvo.
A Bošnjaci?
Mihaljević: S druge strane, Muslimani/Bošnjaci su pokušavali da pokažu etničku posebnost, birajući one simbole koji bi ukazivali na njihov kontinuitet na teritoriji BiH, bez obzira što su se služili metodama falsifikovanja istorijskih činjenica. Takođe, tome treba pridodati i činjenicu da je u periodu od 1992. do 1995. godine ljiljan bio glavni simbol tzv. ARBiH, što je dodatno usložilo njihov odnos prema ovom simbolu. Ali i pored toga nije u potpunosti bio zanemaren od strane Srba, pa se našao kao simbol odbrane Doboja u maju 1992. godine, a 1994. godine usvojen je kao noseći element grba te opštine. Takođe, našao je svoje mjesto i na prvoj seriji dinara koju je izdala Narodna banka Srpske Republike BiH kao zvaničnu valutu, kao i u oznakama pojedinih jednica Vojske Republike Srpske. Ali i pored toga, moglo bi se reći da je došlo do zanemarivanja ovog simbola iz srpske istorije, pa iako se nalazi na grbu Srbije i amblemu Republike Srpske dobar dio srpskog stanovništva ga u kontekstu simbolike i dalje vezuje za tzv. ARBiH.
U knjizi navodite i slučajeve da su članovi El Mudžahid pokreta odbijali da prime Zlatni ljiljan. Možete li nešto više o tome reći?
Mihaljević: Upravo od svih zvaničnih nominacija vezanih za tzv. ARBiH, „Značka zlatni ljiljan“ je bila najznačajnija u tom procesu koji je doveo do toga da simbol zlatnog ljiljana poprimi potpuno drugačije značenje od izvornog.
Od samih početaka njenog dodjeljivanja ljiljan zlatne boje počeo se identifikovati isključivo sa pripadnicima tzv. ARBiH, čime je njegovo značenje poprimilo izrazito militarizovan karakter. Stoga ne treba da čudi što je 14 pripadnika odreda „El Mudžahid“ decembra 1995. godine odlikovano ovom značkom.
Od pomenutog broja, odlikovanje su dobila 3 borca sa teritorije BiH i njih 11 kao strani borci koji su došli da se bore na ovom području. Riječ je o profesionalnim ratnicima i plaćenicima, te borcima za džihad, koji su većinom dolazili iz islamskih zemalja i nazivani su mudžahedinima.
Interesantno je pomenuti i to da je tokom decembra, iste godine, na prijedlog komandanta 3. korpusa, Sakiba Mahmuljina, 11 pripadnika odreda „El Mudžahid“ dobilo i ratno odlikovanje „Srebrni štit“, među kojima devetorica porijeklom nisu bila sa prostora BiH.
Uz to, komandant Generalštaba tzv. ARBiH, Rasim Delić, tokom novembra i decembra 1995. godine, dodijelio je pohvale za 48 vojnika pomenutog odreda, od kojih je 45 bilo stranog porijekla. Vjerovatno bi broj odlikovanih ili pohvaljenih bio i veći da neki od njih nisu odbijali odlikovanja na kojima se nalazio ljiljan, o čemu je govorio jedan od pripadnika ovog odreda navodeći da je odbio odlikovanje jer je smatrao „da je nagrada kao što je zlatni ljiljan ista kao krst“.
Ovo nam svjedoči o činjenici da su strani borci imali jasnu sliku o tome što ljiljan uistinu predstavlja za razliku od onih koji su prihvatili značenje koje mu je tokom rata nametnulu muslimansko, odnosno bošnjačko rukovodstvo.
Zbog čega biste knjigu preporučili i npr. Bošnjacima? Znajući naše odnose ovdje, sigurno da postoje predsrasude da ste bili ostrašćeni. Osporava li knjiga pravo Bošnjacima na taj simbol, jeste li željeli da dokažete da je on isključivo hrišćanski simbol ili je cilj bio da Srbe upoznate bolje sa istorijom simbola?
Mihaljević: Iako je sa aspekta naučne obrade u pitanju analiziranje jednog veoma kompleksnog fenomena, kolega Dejan Došlić i ja potrudili smo se da naša studija bude metodološki utemeljena. Kako bi došli do novih naučnih saznanja služili smo se kombinacijom heurističke i komparativne analize, te da bi postigli objektivnost u mjeri mogućeg kritički smo analizirali sve korišćene izvore.
Upravo zbog takvog načina rada bi i preporučili knjigu Bošnjacima, jer je u ratnom periodu većina bitnih odluka vezana za njihova obilježja najprije realizovana na terenu, da bi kasnije, retroaktivno bila legalizovana zakonskim aktima. Mi smo se potrudili da pomenuto stavimo u autentičan vremenski period i hronološki navedemo činjenice, pa ne sumnjam da bi i njima to bilo od koristi.
Naša namjera zaista nije bila zasnovana na tome da osporavamo pravo bilo kome da koristi određeni simbol jer to u konačnici i ne bi bilo korektno.
Zapravo, posmatrano teoretski značenje svakog simbola u kontekstu vremena podložno je transformaciji, pa se uz pomoć simboličke strategije može prilagoditi onome što se od njega očekuje. Na određen način oni su u tim namjerama su uspjeli, pa je ljiljan tokom rata političkim i vojnim nastojanjima etnicizovan, tačnije, isključivo su se sa njim identifikovali Muslimani/Bošnjaci, odnosno postao je „relikt iz prošlosti“ podesan za formiranje novog identiteta.
Iako su mu nametnuli novo – izrazito militarizovano značenje, bez sumnje je on doveo do određene vrste njihovog ujedinjenja, ali je sa druge strane se njegovo značenje bitno udaljio od izvornog, ispunivši ga elementima rata i negativnog osjećanja prema drugima. Na taj način kao kolektivni simbol povezivao je stanovništvo na temeljima tadašnje stvarnosti, bez ikakve moći da ga dožive kao ostatak iz prošlosti.
Izdavač je Republički centar za istraživanje rata, ratnih zločina i traženje nestalih lica. Koliko znači kada iza takve knjige stanu institucije i vjerujete li da bi knjiga mogla naići i na podršku obrazovnih institucija? Pa čak i pronaći put do učenika ili studenata kao literatura?
Mihaljević: Važno je da državne institucije prepoznaju važnost naučnih istraživanja. U ovom slučaju zahvaljujući razumjevanju vršioca dužnosti direktora Republičkog centra za istraživanje rata, ratnih zločina i traženje nestalih lica gospodina Viktora Nuždića naše istraživanje je dobilo adekvatnu institucionalnu podršku.
S obzirom da su recenzenti knjige profesorica Smilja Marjanović Dušanić sa Univerziteta u Beogradu, kao i profesori Goran Latinović i Dragiša D. Vasić sa Univerziteta u Banjoj Luci, jasno je da i ni ta vrsta podrške nije izostala. Uz to, imamo pozitivne rekacije akademske zajednice, a ostavljamo vremenu da bude rešeto koje će u konačnici pokazati vrijednost ove studije.
Oznake: Intervju, istorija, Milena Mihaljević
