Srpsko-mađarske relacije: Od trenda udaljavanja do obnove zajedničkog nasljeđa
PIŠE: Prof. dr Boro Bronza za Banjaluka.net – o istoriji odnosa prostora Republike Srpske i Mađarske do kraja Prvog svjetskog rata (4)
Neposredno nakon pominjanja ofanzivnog „Grčkog projekta“ od strane ruske carice Katarine II, 1782. godine, i proklamacije planova o zajedničkom djelovanju Rusije i Austrije oko potpunog izbacivanja Turske sa Balkanskog poluostrva, Josip II se u svojim pismima ruskoj carici počeo pozivati i na istorijska prava habzburške dinastije, kao nasljednika srednjovjekovnih ugarskih vladara. Po njegovom planu Austriji su u kontekstu podjele osmanskih posjeda na Balkanu trebale pripasti sve teritorije zapadno od linije Beograd-Drim, što je uključivalo i mletačke teritorije na istočnoj obali Jadrana (Istru, Dalmaciju i Boku kotorsku).
Izbijanje novog rata sa Osmanskim Carstvom, februara 1788. godine, faktički prvog sukoba sa Turcima nakon gotovo 50 godina, bilo je značajna prilika za aktiviranje starih koncepata mađarske političke elite i prema prostoru Zapadnog Balkana. Sam tok rata u okviru prve godine pokazao je cijeli niz slabosti habzburške pozicije koje su bile posljedica internih malformacija, oličenih u neefikasnoj povezanosti ogromnih administrativnih i operativnih cjelina, ali i generalno nepovoljne austrijske geopolitičke pozicije, što se posebno ogledalo u konstantnoj opasnosti vođenja rata na više frontova, odnosno konkretno u pruskoj prijetnji napadom sa sjevera u slučaju austrijskog uspješnog prodora prema jugoistoku.
Prusko neprijateljstvo prema Austriji je od jeseni 1789. postajalo sve izraženije. Koristeći nacionalno vrenje izazvano dijelom nezadovoljstvom ranijim reformama Josipa II, a dijelom uticajem novih ideja koje su se širile iz Francuske, Pruska je nastojala da se poveže sa centrima pobune u Habzburškoj Monarhiji kako bi dodatno oslabila austrijski položaj. Uz ustanak protiv habzburške vlasti koji se u Belgiji razvijao još od 1787. sve su izraženije bile i pobunjeničke tendencije kod Mađara, te kod Poljaka u Galiciji.
Mučan proces
Tek je smrt Josipa II, februara 1790. godine, relaksirala odnose unutar same Habzburške Monarhije, i u Mađarskoj i u Austrijskoj Nizozemskoj. Novi vladar, Leopold II (1790-1792), bio je mnogo fleksibilniji prema željama lokalnih staleža u pobunjenim pokrajinama u kontekstu očuvanja starih konzervativnih, i u osnovi aristokratskih privilegija. Protonacionalnim pokretima kod slovenskih naroda unutar Monarhije pokušavalo se parirati razvojem austroslavizma. Početak takvih tendencija se nalazio u djelu Čeha Jozefa Dobrovskog „O predanosti i zavisnosti slovenskih naroda dinastiji Austrije“ iz 1791. godine. Kancelar Vencel Anton fon Kaunic-Ritberg je caru Leopoldu II krajem 1790. godine saopštavao u čemu se sve ogleda značaj međusobnog suprotstavljanja nacionalno-državničkih strijemljenja Mađara i „Ilira“, pozivajući se na prastaru rimsku diplomatsku taktiku: „…što je jasnije nastojanje da se od Mađarske, Sedmogradske i Ilira stvori jedno jedinstveno tijelo, to je neophodnije paralelno razvijati princip zavadi pa vladaj“. U okviru tih nastojanja stvorena je Ilirska dvorska kancelarija (Illyrische Hofkanzley) 1791. godine. Takav pristup je omogućio i efikasniju dinamiku u kontekstu završetka rata sa Osmanlijama, te početka mirovnih pregovora. Nakon inicijalnih razmatranja, sukobljene strane su se dogovorile da se isti održe u gradu Svištovu, na desnoj obali Dunava (na sjeverozapadu današnje Bugarske).
Prisustvo predstavnika Mađarske državne kancelarije u redovima pregovarača Habzburške Monarhije u slučajevima organizacije mirovnih pregovora bila je česta pojava tokom 18. vijeka. Ipak, prilikom pregovora Habzburgovaca sa Osmanlijama u Svištovu, od decembra 1790. do avgusta 1791. godine, prisustvo grofa Franje Esterhazija-Galante u habzburškom pregovaračkom timu bilo je svjedočanstvo novog kvaliteta pristupa mađarskih državnih staleža. Naime, uz neprikosnovenu ulogu austrijskog internuncija Petra Filipa fon Herbert-Retkila, kao šefa habzburške delegacije, uloga grofa Esterhazija je definitivno bila druga najvažnija u okvirima habzburškog pregovaračkog tima. Mađarski državni staleži su na taj način posebno htjeli naglasiti da je sistem pregovora sa Osmanskim Carstvom oko razgraničenja na potezu oko Une i Save u osnovi sistem pregovora oko granica Mađarskog Kraljevstva prema jugu i jugoistoku, i to u sferi u kojoj je Mađarska istorijski imala izuzetno značajno prisustvo. To je bilo posebno potcrtano u pismu koje je knez Palfi, predsjednik Mađarske dvorske kancelarije, uputio caru Leopoldu II, u početnoj fazi pregovora u Svištovu (1. februara 1791. godine), a u kome je naveo istaknutu poziciju „Slavnog grofa Franje Esterhazija od Galante, opunomoćenika naše mađarske nacije na mirovnim pregovorima sa Portom u mjestu Svištov“. Mir u Svištovu je potpisan avgusta 1791. godine, a habzburška strana je dobila određene teritorije koje su dotad bile u sastavu Bosanskog pašaluka, naročito na potezu oko Bihaća. S druge strane, Austrijanci, a sa njima i Mađari, morali su opet napustiti gradove koje su osvojili tokom ratnih operacija 1788. i 1789. godine.
Poslije vrlo mučnog procesa, prožetog i različitim dimenzijama spoljnopolitičkih uticaja, razgraničenje između Habzburgovaca i Osmanlija na prostoru sjeverozapadne Krajine završeno je tek početkom 1796. godine. U samom procesu vrlo značajnu ulogu igrao je i austrijski diplomata mađarskog porijekla Franc fon Dombaj. Od 1792. godine Dombaj, koji je inače bio specijalista za orijentalne jezike, bio je angažovan kao glavni prevodilac na graničnom potezu prema Osmanskom Carstvu oko Une i Save. Svojim diplomatskim umijećem Dombaj je u velikoj mjeri pridonio razrješavanju kompleksnih čvorova austrijsko-turskih odnosa u procesu povlačenja nove granice, čime je austrijska strana dobila neke manje teritorije na lijevoj obali Une. Njegovo djelovanje oko predaje gradova Novi, Dubica i Gradiška Osmanlijama, krajem decembra 1795. i početkom januara 1796. godine, bilo je, ustvari, samo finalizovanje pregovora koji su se razvukli na više od pet godina.
Nova konstelacija
Gradove koje su Austrijanci osvojili u uspješnim pohodima feldmaršala Gideona fon Laudona u ljeto i jesen 1788. godine (Dubicu i Novi), te u ljeto 1789. godine (Gradišku, poznatiju tada kao Berbir), Austrijanci su konačno vratili Turcima tek kada je proces povlačenja granice bio u potpunosti završen, kako je i predviđao plan o implementaciji mira, dogovoren u Svištovu 1791. godine. Napuštanjem ovih gradova početkom 1796. godine, austrijska, a samim tim i mađarska strana, bila je fizički istisnuta sa prostora južno od Une i Save u kontinuitetu dugom preko 80 godina.
Ekspanzija Srpske revolucije početkom 19. vijeka obuhvatila je i veliku većinu srpskog naroda na prostoru i Bosne i Hercegovine. Ustanci kao konstantni pokušaji radikalne reforme političkog i ekonomskog ustrojstva osmanske vlasti nad Bosnom i Hercegovinom bili su ključni odraz stvarnosti 19. vijeka, te uvod u veliku promjenu koju je donio Berlinski kongres 1878. godine. Tek sa razvojem nove geopolitičke konstelacije u okvirima Bosanskohercegovačkog ustanka 1875-1878 i Berlinskog kongresa ljeta 1878. godine, Austro-Ugarska je dobila mandat za okupaciju osmanskih oblasti Bosne i Hercegovine. Na taj način je, kroz sistem austrijsko-mađarske striktne dualne uprave na prostoru Bosne i Hercegovine, poslije dugog vremena ponovo bio aktiviran vladarski prerogativ na prostoru južno od Une i Save i u mađarskim rukama.
Sve pomenute faze u nastojanju da se očuva kontinuitet u okvirima takvih strijemljenja tokom prethodnih vijekova, nisu bile nimalo beznačajne za takav ishod. Oblik transformacije Austrije u Austro-Ugarsku 1867. godine i regulisanje unutrašnje i spoljne politike nakon toga jasan je pokazatelj kako „procesi dugog trajanja“ mogu biti reaktivirani i nakon velikih perioda potpunog zatišja. Mađarsko pozicioniranje u periodu dugom više od 350 godina nakon Mohačke bitke svakako predstavlja jedan od najznačajnijih primjera u tom pogledu i vrlo validnu lekciju za mnoge, uključujući i savremenu Republiku Srpsku.
Potpuna redefinicija
Uprkos vodećoj poziciji na prostoru sjeverozapadne Bosne, Banja Luka se kao grad nije modernizovala sve do austrougarske okupacije 1878. godine. Tek tada, ali zatim u razmaku od svega nekoliko decenija, pojavile su se i razvile željeznice, škole, fabrike, infrastruktura, što je Banjaluku pretvorilo u moderan grad. Poboljšani su vodovod, kanalizacija i električno osvjetljenje. Željeznička linija povezivala je grad sa Bečom i Budimpeštom. Nekadašnja glavna željeznička stanica u centru grada podignuta je 1891. godine za vrijeme austrougarske vladavine. Sinagoga je podignuta 1884. godine.
Okupacija Bosne i Hercegovine od strane Austro-Ugarske rezultirala je potpunom redefinicijom položaja Srba u okviru tih pokrajina. Politička strijemljenja 18. i 19. vijeka na planu intenzivnog povezivanja sa Srbima iz drugih oblasti, a i u okviru južnoslovenskog približavanja, prvenstveno na relaciji Srbi-Hrvati, sa okupacijom su doživjela veliki institucionalni zastoj. Međutim, politička organizacija Srba u decenijama austrougarske uprave postala je još intenzivnija, pa su navedena stremljenja uskoro dobila potpuno novi zamah. Isti je u konačnici rezultirao stvaranjem Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca, prve jedinstvene južnoslovenske države, nakon seobe Južnih Slovena na Zapadni Balkan 1300 godina ranije.
Država je, međutim, stvorena nakon četverogodišnjih strhota Prvog svjetskog rata, u okviru kojih je srpski narod podnio ogromne žrtve. Banjaluku je srpska vojska konačno oslobodila 21. novembra 1918. godine. Poslije Prvog svetskog rata, grad je postao prestonica Vrbaske banovine, pokrajine Kraljevine Jugoslavije. Po završetku Prvog svjetskog rata nastala je i nova nezavisna Mađarska, koja je, kao poražena strana u ratu, svedena na teritorije koje su bile manje od etničkog rasprostiranja mađarskog stanovništva u prethodnom periodu, što se prvenstveno ogledalo na prostoru sjeverozapadne Rumunije i jugoistočnog dijela novostvorene Čehoslovačke. U političkim uslovima nastalim nakon Prvog svjetskog rata došlo je do priličnog udaljavanja novostvorene Jugoslavije i Mađarske. Takav trend se nije promijenio ni nakon Drugog svjetskog rata, prvenstveno zbog činjenice pripadnosti Mađarske Varšavskom paktu nametnute od strane Sovjetskog Saveza. Tek u prethodnim godinama su ponovo stvoreni uslovi da prostor savremene Republike Srpske intenzivnije saobraća sa prostorom Mađarske, kako bi se efikasno iskoristile sve zajedničke komponente koje povezuju dvije cjeline, a koje su između ostalog i produkt bogatog zajedničkog istorijskog nasljeđa.
(kraj)
Oznake: Mađarska
