Da li se novi svjetski rat već vodi ispod zemlje?
Nafta je obilježila 20. vijek. Kritični minerali, poluprovodnici i vještačka inteligencija mogli bi odrediti 21. vijek. Jer, ko kontroliše energiju, kontroliše države, a ko bude kontrolisao kritične minerale, čipove i infrastrukturu vještačke inteligencije, kontrolisaće novu globalnu ekonomiju, piše Glas Srpske.
Dok se globalna javnost bavi ratovima, inflacijom, migracijama i političkim krizama, paralelno se odvija daleko dublja i dugoročnija borba. Ona već sada preoblikuje odnose moći u svijetu. Riječ je o trci za kontrolom nad rijetkim mineralima i kritičnim sirovinama. Oni predstavljaju temelj savremene industrije, od električnih automobila i baterija, do vojne tehnologije, čipova, svemirske industrije i vještačke inteligencije. Upravo zbog toga sve više analitičara smatra da svijet ulazi u novu fazu globalne ekonomije. U toj fazi više neće biti presudna samo nafta i gas, već minerali bez kojih moderna tehnologija ne može funkcionisati. Istorijski posmatrano, globalni sistemi moći uvijek su se organizovali oko jednog ključnog resursa. Britanija oko uglja i trgovine, Breton Vuds sistem oko dolara i finansijske hegemonije SAD, a OPEK oko nafte kao strateške poluge. Danas se formira novi ekvivalent tih sistema – sistem kritičnih minerala, čipova i digitalne infrastrukture.
Potražnja za litijumom
Procjene Međunarodne agencije za energiju pokazuju da bi potražnja za litijumom do sredine naredne decenije mogla porasti nekoliko puta. Sličan rast očekuje se i kod nikla, grafita, bakra, kobalta i rijetkih zemnih elemenata. Razlog je jednostavan: svaka električna baterija, svaki takozvani data-centar, vojni sistem nove generacije i tehnologija zelene tranzicije direktno zavisi od ovih resursa.
Jedan električni automobil zahtijeva nekoliko puta više mineralnih sirovina nego klasično vozilo sa motorom sa unutrašnjim sagorijevanjem. Ogromne količine bakra potrebne su za elektromreže i punjače. Litijum je ključan za baterije, nikl za energetsku gustinu baterijskih ćelija, a rijetki zemni elementi za magnete u motorima i vjetroturbinama. Zbog toga se pitanje rudnika danas direktno povezuje sa pitanjem buduće ekonomske i geopolitičke moći.
Prema pojedinim procjenama, globalno tržište baterija moglo bi do kraja decenije dostići vrijednost od više stotina milijardi dolara.
Velike tehnološke kompanije već sada upozoravaju da će i razvoj vještačke inteligencije zahtijevati dramatično povećanje energetskih i sirovinskih kapaciteta. Dodatnu težinu čitavoj priči daje činjenica da eksplozija razvoja vještačke inteligencije i data-centara značajno povećava potrošnju energije i pritisak na lance snabdijevanja kritičnim mineralima. Savremeni sistemi, serveri i superkompjuteri zahtijevaju ogromne količine bakra, specijalizovanih poluprovodnika i rijetkih elemenata. Zbog toga se borba za minerale više ne vezuje samo za automobilsku industriju, već postaje dio kontrole nad digitalnom infrastrukturom budućnosti.
Upravo zbog toga SAD su posljednjih godina uvele seriju ograničenja na izvoz naprednih poluprovodnika i tehnologija za proizvodnju čipova prema Kini, nastojeći usporiti razvoj kineske industrije vještačke inteligencije i superkompjutera. Taj potez pokazao je da čipovi i minerali više nisu samo pitanje trgovine, već instrument globalne strateške moći.
Finansijski rat i berze
Pored država i korporacija, u trku za kritične minerale sve agresivnije ulazi i globalni finansijski sektor. Investicioni i hedž fondovi, velike banke poput Blek roka, Vangarda i Goldman saksa posljednjih godina značajno povećavaju ulaganja u rudarske kompanije. Na taj način minerali sve više postaju ne samo industrijska, već i finansijska imovina.
Cijene litijuma, nikla i drugih kritičnih minerala danas su predmet snažnih berzanskih špekulacija. Njihove oscilacije direktno utiču na tržišta električnih vozila, tehnoloških kompanija i investicionih fondova. Pojedini analitičari upozoravaju da bi u budućnosti moglo doći do formiranja mineralnih balona, sličnih naftnim i tehnološkim špekulativnim ciklusima iz prethodnih decenija.
U takvom sistemu rudnici više nisu samo industrijski projekti, oni postaju dio globalne finansijske arhitekture u kojoj kapital unaprijed oblikuje geopolitičke i ekonomske procese.
Kina i resursi
Posebno je značajno što se ključna moć u ovom sektoru ne nalazi samo u rudnicima, već i u preradi. Kina danas kontroliše dominantan dio globalnih kapaciteta za preradu rijetkih zemnih elemenata. Takođe, kontroliše veliki dio proizvodnje baterijskih komponenti, anoda, katoda i specijalizovanih magneta. Ovi magneti koriste se u električnim motorima, dronovima, raketnim sistemima i savremenoj elektronici.
Prema globalnim procjenama, Kina kontroliše oko 85 do 90 odsto svjetske prerade rijetkih zemnih elemenata, kao i više od 70 odsto proizvodnje baterijskih ćelija i komponenti. Ove brojke jasno pokazuju stepen zavisnosti zapadnih ekonomija od kineskih industrijskih lanaca.
Ta dominacija nije nastala slučajno. Peking je još devedesetih godina sistematski gradio vertikalno integrisan lanac, od rudnika do prerade.
Dok su zapadne zemlje zatvarale rudnike zbog ekoloških standarda i preseljenja proizvodnje, Kina je preuzimala čitav sektor. Danas, čak i kada sirovine dolaze iz Australije, Afrike ili Latinske Amerike, najveća dodatna vrijednost ostaje u azijskim prerađivačkim centrima.
Kineske kompanije posljednjih godina agresivno investiraju u rudnike litijuma u Africi, Južnoj Americi i Australiji, dok je Afrika posebno važna kao prostor infrastrukturne i resursne ekspanzije.
Pojedini zapadni analitičari upozoravaju da je Kina u ovom sektoru dostigla nivo dominacije kakav su SAD imale u energetskom sistemu nafte nakon Drugog svjetskog rata.
Amerika i Evropa
Upravo zbog toga SAD i Evropska unija ubrzano pokušavaju da stvore alternativne lance snabdijevanja s ciljem smanjenja zavisnosti od Kine. Vašington je usvojio niz zakona i industrijskih paketa kojima podstiče domaću proizvodnju baterija, električnih vozila i kritičnih minerala. Istovremeno, pokušava se izgraditi paralelni sistem snabdijevanja preko Kanade, Australije i saveznika.
Ovaj proces vodi ka postepenom razdvajanju zapadnih i kineskih industrijskih lanaca. Sve više se govori o vraćanju proizvodnje u politički i strateški pouzdane zemlje. To znači da svijet ulazi u fazu formiranja paralelnih tehnoloških i industrijskih blokova, jednog pod dominacijom Zapada i drugog pod snažnim uticajem Kine.
Evropska unija je zbog toga usvojila i “Akt o kritičnim sirovinama”, strateški dokument čiji je cilj smanjenje zavisnosti Evrope od kineskih lanaca snabdijevanja i razvoj sopstvenih rudarskih, prerađivačkih i industrijskih kapaciteta. Brisel time prvi put kritične minerale tretira kao pitanje ekonomske bezbjednosti i geopolitičke stabilnosti, a ne samo industrijske politike. EU pak pokušava da razvije vlastite kapacitete za rudarstvo, preradu i proizvodnju baterija, ali se suočava sa unutrašnjom protivrječnošću. Evropa želi zelenu tranziciju, ali ne želi rudnike u sopstvenom prostoru.
Tehnološka revolucija
Borba za kritične minerale danas je direktno povezana sa globalnim tehnološkim ratom između SAD i Kine. Proizvodnja poluprovodnika, naprednih čipova i AI infrastrukture zavisi od čitavog niza rijetkih minerala i specijalizovanih materijala. Kompanije poput Nvidije, koje dominiraju sektorom vještačke inteligencije i data-centara, u potpunosti zavise od stabilnih lanaca snabdijevanja poluprovodnicima i kritičnim mineralima. Posebno je osjetljivo pitanje Tajvana, centra globalne proizvodnje najnaprednijih čipova.
Koliko su globalni lanci snabdijevanja postali ranjivi pokazala je i kriza u Crvenom moru, kada su napadi na brodove i poremećaji pomorskih ruta doveli do rasta transportnih troškova i usporavanja isporuka između Azije i Evrope. Ta dešavanja dodatno su pojačala strah zapadnih ekonomija da prevelika zavisnost od udaljenih ruta i azijskih proizvodnih centara predstavlja strateški rizik u vremenu globalnih kriza i geopolitičkih sukoba.
Ova zavisnost otkriva ključnu slabost moderne ekonomije: digitalna revolucija počiva na fizički ograničenim resursima. Savremena vojna industrija dodatno povećava značaj kritičnih minerala. Borbeni avioni poput “F-35” koriste velike količine rijetkih zemnih elemenata, specijalizovanih legura i napredne elektronike.
Afrika kao bojno polje
Afrika je već postala centralno polje globalne borbe za minerale. Demokratska Republika Kongo, Namibija, Zimbabve i zemlje Sahela posjeduju ogromne rezerve kobalta, litijuma i uranijuma.
U tim regionima se ukrštaju interesi Kine, Zapada, Rusije, privatnih vojnih struktura i velikih rudarskih korporacija.
Pojedini analitičari smatraju da se dio političkih nestabilnosti u Africi više ne može razumjeti izvan konteksta resursne geopolitike.
Pozicija Balkana
I Balkan postepeno dobija novu stratešku težinu u globalnom sistemu. Pored geografskog položaja i transportnih koridora, region postaje interesantan zbog potencijalnih rezervi kritičnih minerala.
Istraživanja se sprovode u Srbiji, BiH, odnosno Republici Srpskoj, Sjevernoj Makedoniji, Grčkoj, Rumuniji i dijelovima Hrvatske.
Za Evropsku uniju, ovi resursi znače kraće lance snabdijevanja i manju zavisnost od globalnih pomorskih ruta. Balkan time ulazi u novu geoekonomsku poziciju, kao potencijalni resursni koridor Evrope.
Najkonkretniji litijumski projekti u regionu nalaze se u Loparama na Majevici i u Srbiji kroz projekat Jadar. U Loparama su geološka istraživanja pokazala prisustvo litijum-karbonata i pratećih minerala. Projekat je povezan sa međunarodnim kompanijama i potencijalno bi mogao postati dio evropskog lanca baterijske industrije.
Međutim, lokalni otpor ostaje snažan, uz naglasak na ekološke rizike i pitanje dugoročnog razvoja regiona.
Ključno pitanje za Balkan, da li će zemlje regiona izgraditi sopstvenu industrijsku i prerađivačku bazu ili ostati izvor sirovina. Istorijski gledano, najveća vrijednost rijetko ostaje u zemljama gdje se resursi kopaju. Ona se stvara u preradi, tehnologiji i finalnim proizvodima.
Moć nije u kopanju
Projekti u Loparama, Jadru i širem Balkanu nisu lokalne priče, već dio duboke globalne transformacije. Zemlje koje ostanu samo izvoznici sirovina rizikuju marginalizaciju u novom ekonomskom poretku. Moć će pripadati onima koji kontrolišu preradu, tehnologiju, patente, baterije, čipove i AI infrastrukturu. Zbog toga se sve više govori o novom obliku kolonijalne ekonomije, u kojem se borba ne vodi za teritorije, već za kontrolu industrijskih lanaca. U tom sistemu rudnici su tek početak, dok se stvarna moć koncentriše u tehnološkim i finansijskim centrima.
Kao što su imperije kontrolisale trgovačke rute, nafta je definisala 20. vijek, tako će 21. vijek odrediti oni koji kontrolišu čitav lanac, od minerala, preko čipova i energije, do algoritama vještačke inteligencije.
Kompanije kao države
Ekspanzija vještačke inteligencije dovela je do naglog rasta potrošnje električne energije u globalnim data-centrima. Pojedine procjene pokazuju da bi do kraja decenije veliki tehnološki centri mogli trošiti više struje nego pojedine manje evropske države. Kompanije koje razvijaju AI sisteme već sada ubrzano investiraju u energetsku infrastrukturu, nuklearnu energiju i stabilne izvore snabdijevanja strujom.
