Banjaluka se sve teže hladi: Beton i zgrade stvaraju toplotnu zamku
Banjaluka se posljednjih godina ljeti sve teže hladi. Dani su sve naporniji, noći sve toplije, a građani sve češće imaju osjećaj da se grad, čim sunce zađe, ne rashlađuje dovoljno.
Zašto je u gradu sve toplije?
- Beton i asfalt tokom dana upijaju toplotu.
- Noću je sporo otpuštaju, pa se grad teže hladi.
- Visoke zgrade stvaraju takozvane ulične kanjone.
- Manjak zelenila znači manje hlada i slabije prirodno hlađenje.
- Klima uređaji, saobraćaj i parking površine dodatno zagrijavaju prostor.
Dolaskom visokih temperatura, život među betonom, asfaltom i zbijenim zgradama za mnoge postaje gotovo neizdrživ. Građani se žale na nesanicu, glavobolje, vrtoglavicu, pritisak, umor i osjećaj da bez klime, vode i hlada više nije moguće normalno funkcionisati.
Problem, međutim, nije samo u jednom toplotnom talasu. Stručnjaci upozoravaju da se iza sve toplijih dana i noći krije mnogo dublji proces: urbana ostrva toplote, sve gušća gradnja, sve manje zelenila i narušeni prirodni pravci provjetravanja grada.
Grad koji noću više ne stiže da se ohladi
Najveći problem urbanog pregrijavanja ne osjeti se samo u najtoplijem dijelu dana, već i tokom noći. Beton, asfalt i fasade satima nakon zalaska sunca otpuštaju toplotu koju su upili tokom dana, zbog čega se ulice, stanovi i čitavi kvartovi sporije hlade.
Prof. dr Petar Gvero, šef Katedre za termotehniku, kaže za ATV da postoje ozbiljni pokazatelji da Banjaluka ljeti već osjeća posljedice urbanog pregrijavanja.
„Da, postoje ozbiljni pokazatelji da Banjaluka ljeti već osjeća posljedice urbanog pregrijavanja, posebno kroz sve toplije i neprijatnije noći. Beton, asfalt i fasade tokom dana akumuliraju toplotu, a u gusto izgrađenim zonama ona se noću sporije oslobađa zbog smanjenog pogleda ka nebu, slabijeg strujanja vazduha i nedostatka zelenila“, kazao je prof. dr Gvero.
On naglašava da se taj efekat ne može svesti samo na pojedinačne zgrade, već na širi proces betonizacije i klimatskog zagrijavanja.
„Da bi se utvrdilo koliki je stvarni doprinos visoke gradnje, potrebna su sistematska mjerenja noćnih temperatura u centru, na obalama Vrbasa, u parkovima, na padinama i u prigradskim zonama“, dodao je Gvero.
Šta su urbana ostrva toplote?
Urbano toplotno ostrvo je pojava kada je grad topliji od svoje okoline. U praksi, to znači da asfalt, beton, krovovi i fasade tokom dana upijaju ogromnu količinu toplote, a zatim je sporo vraćaju u okolinu.
U isto vrijeme, sve manje drveća, travnatih površina, prirodnog zemljišta i vodenih površina znači i sve manje prirodnog hlađenja.
Prof. dr Gvero objašnjava da grad „diše“ kada toplota i zagađen vazduh mogu da izađu, a svježiji vazduh da uđe. Suprotno tome, grad se „guši“ kada gusta izgradnja, nepropusne površine i nedostatak zelenila zarobljavaju toplotu.
„Poseban problem predstavljaju visoke i zbijene zgrade, koje u uskim ulicama formiraju takozvane ulične kanjone. U takvom prostoru sunce intenzivno zagrijava fasade i kolovoz, dok je cirkulacija vazduha ograničena, pa se toplota zadržava duže, naročito tokom noći“, pojašnjava prof. dr Gvero.
Upravo zato građani u zelenijim dijelovima grada često osjećaju znatno manju vrućinu nego oni koji žive u kvartovima u kojima dominiraju beton, asfalt, parking i zbijeni stambeni blokovi.
Zašto je centar topliji od parkova?
Meteorolog Milica Đorđević kaže da se urbana ostrva toplote stvaraju zbog vještačkih površina koje akumuliraju i zadržavaju toplotu.
„Dolazi do stvaranja urbanih ostrva toplote zbog vještačkih površina. Beton i asfalt akumuliraju i zadržavaju toplotu i tokom noći dodatno griju. U uskim ulicama okruženim visokim zgradama toplota se duže zadržava i teže gubi zračenjem, a gusta gradnja usporava strujanje vazduha“, rekla je Đorđević.
Prema njenim riječima, grad dodatno zagrijavaju i klima uređaji, saobraćaj, parking površine i industrija.
„Zelenilo i biljke hlade okolinu i upijaju manje toplote. Zato zelene površine utiču da ne bude toliko vruće kao u sredinama samo sa vještačkim površinama“, pojasnila je Đorđević.
Razlika između betoniranog centra i zelenih dijelova grada može biti i nekoliko stepeni, ali je još važnije ono što se dešava uveče: zelene površine se hlade brže, dok beton toplinu zadržava satima.
„Razlika temperature vazduha u najtoplijem dijelu dana može biti i nekoliko stepeni, a temperatura površina pod zelenilom i betonskih površina je značajna. Značajna je i razlika u noćnim temperaturama, odnosno temperatura brže opada uveče i tokom noći u sredinama sa zelenilom u odnosu na betonirane dijelove grada gdje se tokom noći toplota zadržava duže i sporije hladi“, rekla je Đorđević.
Ona dodaje da je porast temperature globalna pojava zbog klimatskih promjena, ali da je u gradskim zonama izraženiji, posebno tokom dugotrajnih toplotnih talasa.
Gdje se vrućina najviše osjeti?
Najveći rizik je u gusto izgrađenim zonama sa malo zelenila, mnogo asfalta i slabim strujanjem vazduha. Stručnjaci posebno izdvajaju uži i širi centar, Novu Varoš, Rosulje, Maltu, Borik, Obilićevo, Starčevicu, Istočni tranzit, Paprikovac i Lauš.
Ulični kanjoni: Kada zgrade naprave toplotnu zamku
Jedan od najvažnijih pojmova u ovoj priči je „ulični kanjon“. To je uska ulica između visokih zgrada, gdje je prostor pri tlu zatvoren fasadama, a pogled ka nebu ograničen.
U takvim ulicama sunčevo zračenje zagrijava asfalt, beton, fasade, krovove i prozore. Ti materijali upijaju toplotu, a zbog blizine zgrada ona se više puta odbija između fasada.
„Za razliku od otvorenih prostora, u uskim ulicama zračenje se više puta odbija između fasada, pa ulica počinje da se ponaša kao toplotna zamka. Posebno je važan mali sky view factor, odnosno ograničen pogled ka nebu, zbog čega se prostor noću teže hladi i sporije oslobađa akumulirane toplote“, kazao je Gvero.
Problem nije samo u temperaturi, nego i u vazduhu koji se sporije mijenja.
„Vjetar koji prolazi iznad krovova često preskoči ulicu, dok se pri tlu formiraju lokalni vrtlozi u kojima se duže zadržavaju topao vazduh, izduvni gasovi, prašina i vlaga“, pojasnio je Gvero.
Visoke zgrade mogu imati i pozitivan efekat jer stvaraju sjenku. Međutim, ako je prostor preuzak, bez zelenila, sa tamnim materijalima i slabim provjetravanjem, sjenka nije dovoljna da riješi problem.
Da li je Banjaluka presjekla prirodne tokove vazduha?
Banjaluka nije ravničarski grad bez prirodnog sistema hlađenja. Smještena je u dolini, između brda i uz tok Vrbasa, koji zajedno sa zelenim obalama, padinama i otvorenim prostorima ima važnu ulogu u provjetravanju urbanog područja.
Zato se visoka gradnja ne može posmatrati samo kroz broj spratova i kvadrata, već i kroz pitanje kako utiče na vazduh, temperaturu i kvalitet života.
„Banja Luka nije samo skup zgrada i ulica, već grad smješten u dolini, između brda i uz tok Vrbasa, čiji pravac jug–sjever, zajedno sa zelenim obalama, padinama i otvorenim prostorima, ima važnu ulogu u prirodnom provjetravanju urbanog područja. Zbog toga ekspanziju visoke i zbijene gradnje ne treba posmatrati isključivo kroz broj kvadrata i spratnost, već i kroz njen uticaj na kretanje vazduha, temperaturu i kvalitet života u gradu“, kazao je Gvero.
Prema njegovim riječima, bez preciznih mjerenja ne može se tvrditi da su vazdušni koridori u potpunosti izgubljeni, ali postoji osnovana sumnja da su u pojedinim zonama već oslabljeni.
„Da bi se utvrdio stvarni obim tog uticaja, neophodna je mikroklimatska studija koja bi obuhvatila mapu visina i gustine gradnje, analizu dolina, zelenih površina i otvorenih prostora, mjerenja temperature i vjetra, kao i CFD simulaciju strujanja vazduha kroz grad“, pojasnio je Gvero.
Najveći rizik: Centar, Nova Varoš, Rosulje, Borik…
Na osnovu javno dostupnih informacija, prof. dr Gvero smatra da je najveći rizik u užem i širem centru grada, ali i u dijelovima Banjaluke u kojima je gradnja posljednjih godina posebno intenzivna.
„Izgleda da je najveći rizik u užem i širem centru, zatim u pojasu Nova Varoš-Rosulje-Malta-Borik, u Obilićevu prema Starčevici i Istočnom tranzitu, te na padinskim prelazima Paprikovac-Lauš-Nova Varoš“, rekao je Gvero.
Prostor uz Vrbas, kako naglašava, nije nužno najgori, ali je najvažniji za očuvanje jer može biti jedan od glavnih prirodnih koridora za hlađenje i provjetravanje grada.
Drugim riječima, nije dovoljno posmatrati gdje je trenutno najtoplije. Važno je zaštititi ono što grad još uvijek prirodno hladi.
Isti problem zimi može značiti više smoga
Prekid prirodne cirkulacije vazduha nije problem samo tokom ljeta. Zimi može dodatno pogoršati kvalitet vazduha, posebno u uslovima temperaturne inverzije, slabog vjetra i pojačanih emisija iz ložišta i saobraćaja.
„Da, postoji realna opasnost da prekid prirodne cirkulacije zimi doprinosi zadržavanju smoga u prizemnim slojevima Banjaluke. U uslovima temperaturne inverzije, slabog vjetra i pojačanih emisija iz ložišta i saobraćaja, visoka i zbijena gradnja može dodatno smanjiti provjetravanje ulica i naselja. Tada grad ne samo da se ljeti teže hladi, već se zimi teže čisti od zagađenog vazduha“, kazao je Gvero.
To znači da ista urbanistička greška može imati dvije posljedice: ljeti više vrućine, a zimi više zagađenog vazduha u prizemnim slojevima grada.
Isti problem, dvije posljedice
Ono što ljeti zadržava toplotu, zimi može zadržavati smog. Ako vazduh ne cirkuliše dovoljno, grad se tokom vrelih dana teže hladi, a tokom zime teže oslobađa zagađenog vazduha.
Da li se prije gradnje rade ozbiljne simulacije?
Jedno od ključnih pitanja jeste da li se prilikom donošenja regulacionih planova i odobravanja visokih objekata rade ozbiljne analize strujanja vazduha.
Prof. dr Gvero kaže da se formalno traže urbanistički, klimatski, ekološki i infrastrukturni uslovi, ali da ozbiljne simulacije strujanja vazduha nisu sistemski uslov za svaku visoku zgradu.
„A trebalo bi da budu, bar za objekte i blokove koji značajno odstupaju visinom, gustinom ili položajem od okolnog urbanog tkiva. Za grad kao što je Banja Luka, minimum ozbiljnog pristupa bio bi da se za svaki regulacioni plan koji uvodi visoku gradnju traži ruža vjetrova, analiza dolinskih i riječnih strujanja, mapa visina i gustina, mapa zelenih i otvorenih površina, scenario postojećeg stanja i scenario nakon izgradnje, te CFD simulacija za ljetne i zimske uslove, ali mislim da smo mi daleko od toga“, kazao je Gvero.
Šta Banjaluka može uraditi?
- Saditi više velikih stabala i obnavljati drvorede.
- Smanjivati nepotrebne asfaltne površine.
- Čuvati obale Vrbasa i prirodne vazdušne koridore.
- Uvoditi zelene i hladne krovove na javnim objektima.
- Tražiti mikroklimatske analize prije odobravanja visoke gradnje.
Šta se može uraditi ako zgrade već postoje?
Banjaluka ne može poništiti sve što je već izgrađeno, ali može spriječiti da novi kvartovi postanu još veće toplotne zamke.
„Banjaluka ne može poništiti već izgrađene objekte, ali može spriječiti da novi kvartovi postanu toplotne zamke. Zato ublažavanje urbanih toplotnih ostrva mora početi od jednostavnih, ali sistemskih mjera: više sjenke, manje asfalta, hladniji i zeleni krovovi, otvoreniji blokovi, veći procenat krošnji i jasna zaštita Vrbasa, zelenih površina i prirodnih pravaca provjetravanja“, kazao je profesor Gvero.
On upozorava da mjere neće imati puni efekat ako nisu dio kvalitetnog i obavezujućeg Urbanističkog plana.
„Takav plan ne bi smio biti samo formalni dokument, već stvarni okvir za kontrolu visine i gustine gradnje, očuvanje javnih prostora, zelene infrastrukture i vazdušnih koridora. Bez tog okvira, grad se razvija kroz pojedinačne regulacione planove i investitorske zahvate, bez dovoljno jasne procjene njihovog zajedničkog uticaja na mikroklimu“, kazao je Gvero.
Prema njegovim riječima, toplotna ostrva, dolina Vrbasa, padinski tokovi vazduha i zelena infrastruktura moraju biti tretirani kao pitanje javnog zdravlja, a ne kao sporedna estetska tema.
Šta se može uraditi kratkoročno?
Kratkoročno, potrebno je zasjeniti autobuska stajališta, škole, trotoare i parkinge, saditi krupna stabla tamo gdje ima prostora za korijen, uklanjati nepotreban asfalt i uvoditi javne česme i „hladne tačke“ tokom toplotnih talasa.
Šta se može uraditi srednjoročno?
Srednjoročno, grad bi trebalo da razvija zelene i hladne krovove na javnim objektima, rekonstruiše pregrijane trgove i parkinge, obnavlja drvorede, energetski sanira zgrade i povezuje Vrbas sa unutrašnjim dijelovima naselja kroz zelene koridore.
Šta mora postati sistemsko pravilo?
Sistemski, neophodno je uvesti obaveznu mikroklimatsku analizu za regulacione planove i visoku gradnju, izraditi mapu urbane toplote i propisati minimalni procenat krošnji, propusnih površina i zelenih otvora u svakom novom bloku.
Centar za životnu sredinu: Nije problem samo spratnost
Dragan Kabić iz Centra za životnu sredinu kaže da problem nije isključivo u visini objekata, već u njihovim ukupnim gabaritima, pozicioniranju i naguravanju u prostoru bez šireg konteksta.
„Nije problem isključivo u visini, problem je u generalnim gabaritima objekata, i vertikalnim i horizontalnim, i njihovom pozicioniranju i naguravanju u prostoru bez šireg konteksta potreba i smisla. Visoki objekti razbijaju ruže vjetrova, a generalno naguravanje stvara džepove koji onda zimi zadržavaju zagađen vazduh, dok ljeti, u kombinaciji sa nedostatkom zelenih površina, stvaraju toplotna ostrva“, rekao je Kabić.
On upozorava da nedostatak zelenih površina smanjuje biodiverzitet grada, ali i poroznost tla, što se kasnije može manifestovati kroz probleme poplava i bujica tokom većih padavina.
Skupa gradnja i prazni stanovi kao dio istog problema
Kabić smatra da prekomjerna gradnja ne utiče samo na temperaturu i vazduh, već i na društvene odnose, cijene stanovanja i način kretanja stanovništva.
„Svima je već jasno da pumpamo balon u ekonomskom smislu, kada je u pitanju tržište stanogradnje. Dok se balon pumpa, cijene stanovanja rastu. Rast cijena, kako za kupovinu, tako i za rentu, doslovno protjeruje čitav jedan sloj ljudi koji više ne mogu da priušte stanovanje u gradskim naseljima, te se pomjeraju na sve udaljeniju periferiju“, rekao je Kabić.
Kako dodaje, periferija često nije dovoljno dobro povezana javnim prevozom i nije na mreži daljinskog grijanja, pa se stanovnici više oslanjaju na automobile i individualna ložišta.
„Time bivaju osuđeni na korišćenje automobila za svoje kretanje, i to na veće distance i na jeftinija goriva, a koriste i jeftina goriva u individualnim ložištima. A onda to opet vodi povećanju zagađenja vazduha“, rekao je Kabić.
Regulacioni planovi bez šire slike
Prema Kabiću, regulacioni planovi se često rade bez dovoljno šireg konteksta i bez ozbiljnog promišljanja o posljedicama po prostor i građane.
„Izrada regulacionih planova bez utemeljenja u planovima višeg reda, ali i promišljanja bilo kojeg konteksta šireg od maksimalno mnogo bruto građevinske površine na parceli, gotovo isključivo je mehanizam pravljenja profita. Dakle, jedina računica je kako maksimizirati komodifikaciju prostora“, rekao je Kabić.
Na pitanje da li postoji ograničenje visine zgrada u dijelovima grada koji su ključni za protok vazduha, Kabić kaže da takvo ograničenje ne postoji kao konkretan parametar.
„Ne postoji ograničenje visine u vidu konkretnog parametra, nezavisno od dijela grada. Regulacija visine proizilazi isključivo iz odnosa zadate površine parcele i stepena zauzetosti i izgrađenosti planiranog objekta. A i tu postoje zaobilaženja“, rekao je Kabić.
Kako navodi, konkretna visinska regulacija po gradskim naseljima i zonama predmet je neusvojenog Urbanističkog plana.
„Problem je u tome što su najviši planirani objekti u gradu planirani upravo u periodu dok traje izrada Urbanističkog plana, te se na taj način izlazilo u susret privatnim interesima, umjesto interesima građana i grada“, rekao je Kabić.
Građani sve više brane svoje kvartove
Kabić kaže da je teško ispratiti sav uticaj nove gradnje na životnu sredinu, ali da je važno interesovati se, edukovati i zahtijevati bolja rješenja.
„Građani mogu da dobiju informacije putem veb-stranice i kanala na društvenim mrežama Centra za životnu sredinu, ali i uživo. Takođe, konkretno u domenu urbanističkog haosa u kojem živimo, građani mogu dosta da nauče jedni od drugih, od svojih sugrađana koji su se već okupili u različite inicijative kako bi odbranili svoj prostor“, rekao je Kabić.
On podsjeća na okupljene građane u Rosuljama, Boriku, na Mejdanu, Starčevici, u naselju Aleja-centar, oko parka Kupusište, kao i na inicijativu Za plan.
Banjaluka mora odlučiti kakav grad želi
Banjaluka je decenijama važila za grad zelenila, drvoreda, Vrbasa i prirodnog hlada. Međutim, sve gušća gradnja, sve više betona i sve manje otvorenih prostora mijenjaju način na koji grad funkcioniše.
Urbana ostrva toplote nisu samo problem neugodnog ljeta. Ona utiču na zdravlje, san, kretanje građana, potrošnju energije, kvalitet vazduha, poplave, biodiverzitet i svakodnevni život.
Ako se ne budu čuvali prirodni vazdušni koridori, zelene površine, obale Vrbasa i prostor između zgrada, Banjaluka bi mogla postati grad koji se ljeti sve teže hladi, a zimi sve teže čisti od smoga.
Pitanja o ovoj temi, koja se tiču strujanja vazduha, zagrijavanja i ekspanzije gradnje u Banjaluci, poslata su i nadležnima u Gradskoj upravi Banjaluka, ali odgovor do objavljivanja ovog teksta nije stigao.
Izvor: ATV / Marija Milanović
